بیماری صرع چیست؟ علائم، علت‌ها و انواع تشنج

بیماری صرع (Epilepsy) یک اختلال عصبی است که با آمادگی پایدار مغز برای ایجاد تشنج‌های صرعی شناخته می‌شود. تشنج همیشه به شکل افتادن روی زمین و تکان‌های شدید بدن نیست؛ بعضی افراد برای چند ثانیه خیره می‌شوند، پاسخ‌گویی‌شان تغییر می‌کند یا احساسات و حرکات غیرمعمولی را تجربه می‌کنند.

اگر می‌خواهید بدانید بیماری صرع چیست، چه علائمی دارد، چرا به وجود می‌آید و چگونه تشخیص داده می‌شود، در این مطلب با علت‌ها، انواع تشنج، روش‌های درمان و کمک‌های اولیه هنگام تشنج آشنا می‌شوید.

بیماری صرع چیست؟

صرع بیماری غیرواگیر سیستم عصبی مرکزی است. تشنج زمانی رخ می‌دهد که فعالیت شبکه‌های عصبی مغز به‌طور غیرطبیعی تغییر کند. این وضعیت می‌تواند بر حرکت، احساس، آگاهی، رفتار یا دیگر عملکردهای مغز اثر بگذارد.

شکل تشنج در همه افراد یکسان نیست. یک فرد ممکن است برای چند ثانیه خیره شود و به محیط پاسخ ندهد، در حالی که فرد دیگری دچار حرکات غیرارادی اندام‌ها یا از دست دادن هوشیاری شود. برخی تشنج‌ها نیز بدون حرکات شدید و آشکار اتفاق می‌افتند.

صرع با تشنج یکسان نیست. تشنج یک رویداد موقت است که ممکن است به دلایل مختلف رخ دهد؛ اما صرع به وجود آمادگی پایدار برای بروز تشنج‌های صرعی اشاره دارد. برای نمونه، بعضی مشکلات حاد پزشکی می‌توانند باعث تشنج شوند، بدون اینکه فرد الزاماً مبتلا به صرع باشد.

آیا یک بار تشنج کردن به معنی ابتلا به صرع است؟

خیر. یک بار تشنج به‌تنهایی برای تشخیص صرع کافی نیست. طبق تعریف عملی اتحادیه بین‌المللی مبارزه با صرع (ILAE)، تشخیص صرع ممکن است در یکی از شرایط زیر مطرح شود:

• فرد دست‌کم دو تشنج بدون عامل تحریک‌کننده مشخص داشته باشد که بیش از ۲۴ ساعت از هم فاصله داشته‌اند.
• پس از یک تشنج بدون عامل تحریک‌کننده، شواهد پزشکی نشان دهند که احتمال تکرار تشنج دست‌کم ۶۰ درصد طی ۱۰ سال آینده است.
• فرد به یک سندرم شناخته‌شده صرعی مبتلا باشد.

برآورد احتمال تکرار تشنج و تشخیص سندرم صرعی باید توسط پزشک و بر اساس شرح حال و یافته‌های بالینی انجام شود؛ این احتمال را نمی‌توان صرفاً با بررسی فهرستی از علائم در خانه تعیین کرد. برای مطالعه تعریف رسمی، به تعریف بالینی صرع از سوی ILAE مراجعه کنید.

علائم بیماری صرع چیست؟

علائم صرع به نوع تشنج و شبکه‌های مغزی درگیر بستگی دارند. بعضی نشانه‌ها واضح‌اند و بعضی دیگر ممکن است فقط چند ثانیه طول بکشند و به‌راحتی تشخیص داده نشوند.

مهم‌ترین علائم و نشانه‌های تشنج عبارت‌اند از:

• خیره شدن به یک نقطه و کاهش پاسخ‌گویی برای مدت کوتاه
• گیجی یا آگاهی کمتر از محیط اطراف
• پرش‌ها یا حرکات غیرارادی دست، پا یا سایر قسمت‌های بدن
• سفت شدن ناگهانی عضلات یا از دست دادن ناگهانی تون عضلانی
• تغییر موقت در بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی یا احساسات بدنی
• احساس ناگهانی ترس یا آشناپنداری غیرمعمول
• حرکات تکراری مانند جویدن، بلعیدن یا مالیدن دست‌ها
• از دست دادن هوشیاری یا کنترل حرکات بدن
• خستگی، گیجی یا خواب‌آلودگی پس از پایان تشنج

برخی افراد هر بار الگوی مشابهی از تشنج را تجربه می‌کنند، اما این موضوع برای همه صادق نیست. شرح آنچه پیش از حمله، هنگام آن و پس از پایان تشنج اتفاق افتاده است، می‌تواند به پزشک در تشخیص کمک کند.

انواع تشنج در بیماری صرع

بر اساس طبقه‌بندی به‌روزشده اتحادیه بین‌المللی مبارزه با صرع در سال ۲۰۲۵، چهار گروه اصلی تشنج عبارت‌اند از: تشنج کانونی، تشنج عمومی یا ژنرالیزه، تشنج با منشأ نامشخص از نظر کانونی یا عمومی بودن و تشنج طبقه‌بندی‌نشده. در تشنج‌های کانونی و گروهی از تشنج‌های با منشأ نامشخص، وضعیت هوشیاری نیز بر اساس آگاهی و پاسخ‌گویی فرد توصیف می‌شود.

این دسته‌بندی به متخصص کمک می‌کند شکل تشنج را دقیق‌تر مشخص کند؛ همه تشنج‌ها از نظر ظاهر یا نحوه درگیر شدن مغز یکسان نیستند.

۱. تشنج کانونی

تشنج کانونی از شبکه‌ای از سلول‌های عصبی در یک نیمکره مغز شروع می‌شود. علائم به ناحیه درگیر بستگی دارند و می‌توانند حرکتی، حسی یا رفتاری باشند.

در برخی تشنج‌های کانونی، فرد آگاهی و پاسخ‌گویی خود را حفظ می‌کند؛ برای مثال، ممکن است در یک دست احساس گزگز یا پرش عضلانی داشته باشد. در موارد دیگر، آگاهی یا پاسخ‌گویی فرد مختل می‌شود و ممکن است به محیط اطراف واکنش معمول نشان ندهد.

گاهی تشنج کانونی به شبکه‌های هر دو نیمکره گسترش پیدا می‌کند و به تشنج کانونی به دوطرفه تونیک ـ کلونیک تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، حمله ممکن است در ادامه با از دست رفتن هوشیاری، سفت شدن بدن و حرکات تکراری اندام‌ها همراه شود.

۲. تشنج عمومی یا ژنرالیزه

تشنج عمومی شبکه‌های عصبی دو سوی مغز را به‌سرعت درگیر می‌کند. این گروه می‌تواند شامل تشنج غیابی، تونیک ـ کلونیک و انواع دیگری از تشنج باشد.

تشنج غیابی

در تشنج غیابی، فرد ممکن است برای چند ثانیه خیره شود و به صدا زدن یا اتفاقات محیط پاسخ معمول ندهد. گاهی پلک زدن یا حرکات ظریف دیگری نیز دیده می‌شود. این نوع تشنج بیشتر در برخی سندرم‌های صرعی دوران کودکی رخ می‌دهد، اما تشخیص آن به ارزیابی تخصصی نیاز دارد.

تشنج تونیک

در تشنج تونیک، عضلات به‌طور ناگهانی سفت می‌شوند. اگر فرد در حالت ایستاده باشد، این تغییر ممکن است باعث افتادن و آسیب شود.

تشنج آتونیک

تشنج آتونیک باعث کاهش ناگهانی تون عضلات می‌شود و ممکن است فرد به‌طور ناگهانی زمین بخورد. به همین دلیل، خطر آسیب ناشی از سقوط در این نوع تشنج اهمیت دارد.

تشنج کلونیک

تشنج کلونیک با حرکات ریتمیک و تکراری عضلات همراه است. این حرکات ممکن است یک یا چند قسمت بدن را درگیر کنند.

تشنج میوکلونیک

تشنج میوکلونیک معمولاً به شکل پرش‌های کوتاه و ناگهانی عضلات دیده می‌شود؛ برای مثال ممکن است دست‌ها یا شانه‌ها ناگهان بپرند و فرد چیزی را از دست خود بیندازد.

تشنج تونیک ـ کلونیک

تشنج عمومی تونیک ـ کلونیک ممکن است با از دست دادن هوشیاری، سفت شدن بدن و سپس حرکات تکراری اندام‌ها همراه باشد. این نوع حمله در گذشته با نام «تشنج گراند مال» نیز شناخته می‌شد. پس از پایان آن، فرد ممکن است برای مدتی گیج، خواب‌آلود یا خسته باشد.

۳. تشنج با منشأ نامشخص از نظر کانونی یا عمومی بودن

گاهی اطلاعات موجود برای مشخص کردن اینکه تشنج از یک ناحیه مغز شروع شده یا از ابتدا شبکه‌های گسترده‌تری را درگیر کرده است، کافی نیست. در این وضعیت، تشنج تا زمان روشن شدن اطلاعات بیشتر در گروه «نامشخص از نظر کانونی یا عمومی بودن» قرار می‌گیرد.

۴. تشنج طبقه‌بندی‌نشده

اگر متخصص مطمئن باشد که رویداد از نوع تشنج صرعی بوده، اما اطلاعات موجود برای قرار دادن آن در یکی از گروه‌های مشخص کافی نباشد، ممکن است تشنج در گروه طبقه‌بندی‌نشده قرار بگیرد. با به دست آمدن اطلاعات بیشتر، امکان دارد طبقه‌بندی آن تغییر کند.

مشاهده یک نوع تشنج به‌تنهایی برای تشخیص نوع صرع کافی نیست. دسته‌بندی نهایی بر اساس شرح حال، توصیف شاهدان، معاینه و بررسی‌های موردنیاز پزشک انجام می‌شود.

علت بیماری صرع چیست؟

صرع می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد. طبق اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، در حدود نیمی از موارد در سطح جهان علت مشخصی شناسایی نمی‌شود. علت‌های شناخته‌شده در چند گروه کلی قرار می‌گیرند: ساختاری، ژنتیکی، عفونی، متابولیک و ایمنی.

۱. عوامل ژنتیکی

برخی انواع صرع با تغییرات ژنتیکی ارتباط دارند. این موضوع لزوماً به این معنی نیست که بیماری حتماً از پدر یا مادر به فرزند منتقل می‌شود؛ در برخی افراد، زمینه ژنتیکی فقط یکی از عوامل مؤثر در احتمال بروز صرع است.

۲. آسیب مغزی و ضربه به سر

آسیب شدید مغزی، از جمله بعضی آسیب‌های ناشی از تصادف یا ضربه به سر، می‌تواند احتمال ابتلا به صرع را افزایش دهد. البته هر ضربه‌ای به سر به معنی ابتلا به صرع نیست.

برای شناخت بیشتر عوارض بعضی آسیب‌های مغزی، می‌توانید مطلب آسیب مغزی ثانویه چیست و چه علائمی دارد؟ را نیز مطالعه کنید.

۳. سکته مغزی و سایر مشکلات ساختاری مغز

سکته مغزی، برخی تومورهای مغزی و دیگر آسیب‌هایی که بافت مغز را درگیر می‌کنند، ممکن است خطر بروز تشنج و صرع را افزایش دهند. در چنین شرایطی، تشخیص و درمان بیماری زمینه‌ای نیز اهمیت دارد.

برای آشنایی با توان‌بخشی حرکتی پس از سکته، مطلب فیزیوتراپی و تمرینات توان‌بخشی پس از سکته مغزی را بخوانید.

۴. عفونت‌های مغز و سیستم عصبی

برخی عفونت‌ها مانند مننژیت و آنسفالیت می‌توانند مغز را درگیر کنند و در شرایط خاص خطر ابتلا به صرع را افزایش دهند. نوع عفونت و میزان آسیب احتمالی در ارزیابی این خطر نقش دارند.

۵. عوامل پیش از تولد و هنگام تولد

برخی آسیب‌های مغزی در دوران بارداری، هنگام تولد یا دوره نوزادی، از جمله آسیب‌های مرتبط با کمبود اکسیژن یا بعضی اختلالات مادرزادی، ممکن است زمینه‌ساز صرع شوند.

۶. عوامل متابولیک و ایمنی

برخی اختلالات متابولیک یا بیماری‌های ایمنی نیز ممکن است در بروز صرع نقش داشته باشند. شناسایی این علت‌ها به بررسی بالینی و آزمایش‌های متناسب با شرایط بیمار نیاز دارد.

آیا تشنج ناشی از تب در کودکی باعث صرع می‌شود؟

خیر، هر تشنجی که همراه با تب در کودکی رخ دهد به معنی ابتلا به صرع نیست. تشنج ناشی از تب با صرع یکسان نیست و بسیاری از کودکانی که تشنج تب‌دار داشته‌اند، در ادامه زندگی مبتلا به صرع نمی‌شوند. بااین‌حال، اگر تشنج کودک برای اولین بار رخ داده، طولانی شده یا تکرار می‌شود، ارزیابی پزشکی ضروری است.

چه عواملی خطر ابتلا به صرع را افزایش می‌دهند؟

علت بیماری به عاملی اشاره دارد که در ایجاد صرع نقش داشته است؛ عامل خطر فقط احتمال بروز بیماری را افزایش می‌دهد و به معنی ابتلای قطعی نیست. سابقه خانوادگی برخی انواع صرع و بعضی بیماری‌ها یا آسیب‌های مغزی می‌توانند با افزایش خطر ارتباط داشته باشند.

صرع ممکن است در هر سنی شروع شود، اما تشخیص آن در کودکان و سالمندان نیز دیده می‌شود. وجود عامل خطر به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست و باید در کنار شرح حال و یافته‌های پزشکی بررسی شود.

بیماری صرع چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص صرع بر اساس شرح حال، بررسی چگونگی وقوع حمله و معاینه پزشکی انجام می‌شود. پزشک ممکن است از فرد یا شاهد تشنج بخواهد علائم، مدت حمله، وضعیت هوشیاری و اتفاقات پیش و پس از آن را توضیح دهد.

بسته به شرایط بیمار، بررسی‌های زیر ممکن است موردنیاز باشند:

• نوار مغز (EEG): برای بررسی فعالیت الکتریکی مغز و کمک به شناسایی بعضی انواع تشنج یا سندرم‌های صرعی.
• نوار قلب ۱۲ لید (ECG): در بررسی اولین تشنج مشکوک، ممکن است برای شناسایی بعضی مشکلات قلبی که می‌توانند علائمی شبیه تشنج ایجاد کنند، انجام شود. نوار قلب به‌تنهایی صرع را تأیید یا رد نمی‌کند.
• MRI یا CT مغز: در صورت نیاز، برای بررسی تغییرات ساختاری یا علت‌های احتمالی تشنج.
• آزمایش خون: در شرایط خاص، برای بررسی اختلالاتی مانند تغییرات قند یا الکترولیت‌ها که ممکن است در بروز تشنج نقش داشته باشند.

نوار مغز به‌تنهایی در همه موارد نمی‌تواند صرع را تأیید یا رد کند. نتیجه بررسی‌ها باید در کنار علائم و شرح حال بیمار تفسیر شود. پس از اولین تشنج مشکوک، ارزیابی پزشکی سریع اهمیت دارد؛ زیرا بعضی مشکلات قلبی یا متابولیک می‌توانند علائمی شبیه تشنج ایجاد کنند.

درمان بیماری صرع چیست؟

درمان صرع به نوع تشنج، علت بیماری، سن، وضعیت سلامت و شرایط فرد بستگی دارد. هدف، کنترل تشنج‌ها، کاهش خطر آسیب و کمک به حفظ کیفیت زندگی است.

داروهای ضدتشنج

داروهای ضدتشنج از روش‌های اصلی کنترل صرع هستند و انتخاب آن‌ها باید متناسب با نوع تشنج و وضعیت فرد انجام شود. سازمان جهانی بهداشت برآورد می‌کند که با تشخیص و درمان مناسب، تا ۷۰ درصد افراد مبتلا به صرع ممکن است بدون تشنج زندگی کنند.

داروی ضدتشنج را خودسرانه قطع نکنید یا دوز آن را تغییر ندهید. قطع ناگهانی برخی داروها می‌تواند خطر بازگشت تشنج را افزایش دهد. هر تغییری در درمان باید با نظر پزشک انجام شود.

جراحی و درمان‌های تخصصی دیگر

اگر تشنج‌ها با دارو به اندازه کافی کنترل نشوند، ممکن است بررسی‌های تخصصی بیشتری انجام شود. در موارد منتخب، جراحی صرع یا برخی روش‌های درمانی دیگر مطرح می‌شوند. مناسب بودن این گزینه‌ها به تشخیص و ارزیابی تیم تخصصی بستگی دارد.

سبک زندگی و پیگیری درمان

پیگیری منظم پزشکی، مصرف دارو طبق دستور و توجه به خواب کافی اهمیت دارند. در بعضی افراد، کم‌خوابی یا عوامل مشخص دیگری با افزایش احتمال تشنج ارتباط دارند. ثبت زمان حمله‌ها، مدت تشنج و نشانه‌های قبل و بعد از آن نیز می‌تواند به پزشک در ارزیابی بهتر بیماری کمک کند.

عوارض و خطرهای احتمالی صرع

بسیاری از افراد مبتلا به صرع با درمان مناسب زندگی فعال و مستقلی دارند. بااین‌حال، بعضی تشنج‌ها ممکن است خطر آسیب یا عوارض دیگری ایجاد کنند. شناخت این خطرها به رعایت نکات ایمنی و پیگیری درمان کمک می‌کند.

• آسیب ناشی از سقوط: افتادن هنگام تشنج ممکن است به سر یا سایر قسمت‌های بدن آسیب بزند.
• غرق شدن یا سوختگی: وقوع تشنج در آب یا نزدیک وسایل خطرناک می‌تواند آسیب‌زا باشد.
• تشنج طولانی: تشنجی که بیش از ۵ دقیقه ادامه پیدا کند یا تشنج‌های پشت‌سرهم بدون بازگشت هوشیاری، نیازمند اقدام فوری پزشکی است.
• مشکلات سلامت روان: برخی افراد مبتلا به صرع ممکن است اضطراب یا افسردگی را تجربه کنند و به حمایت و درمان نیاز داشته باشند.
• مرگ ناگهانی و غیرمنتظره مرتبط با صرع (SUDEP): این عارضه نادر است و خطر آن در همه بیماران یکسان نیست. کنترل تشنج‌ها و پیگیری درمان اهمیت دارد.

هنگام تشنج چه کنیم؟ کمک‌های اولیه

اگر فردی دچار تشنج شد، آرامش خود را حفظ کنید و برای جلوگیری از آسیب، اقدامات زیر را انجام دهید:

• در اطراف فرد فضای امن ایجاد کنید و اشیای سخت، تیز یا خطرناک را کنار بگذارید.
• در صورت امکان، وسیله‌ای نرم و صاف زیر سر او قرار دهید.
• مدت تشنج را اندازه بگیرید.
• اگر حرکات شدید اجازه نمی‌دهند فرد را به پهلو بچرخانید، برای این کار به او فشار وارد نکنید؛ پس از کاهش حرکات شدید، در صورت امکان او را به‌آرامی به پهلو قرار دهید.
• لباس یا وسیله تنگ اطراف گردن را که ممکن است تنفس را مختل کند، شل کنید.
• پس از پایان تشنج، تا زمانی که فرد کاملاً هوشیار نشده است، در کنارش بمانید و به او آب، غذا یا داروی خوراکی ندهید.

هنگام تشنج این کارها را انجام ندهید:

• دست‌ها یا پاهای فرد را برای متوقف کردن حرکاتش محکم نگه ندارید.
• هیچ وسیله‌ای داخل دهان او قرار ندهید و تلاش نکنید زبانش را بگیرید.
• در حین تشنج به فرد آب، غذا یا داروی خوراکی ندهید.
• فرد را تنها نگذارید، به‌ویژه اگر تشنج طولانی شده یا پس از پایان آن هوشیاری بازنگشته است.

اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول کشید، تشنج دیگری پیش از بازگشت هوشیاری شروع شد، فرد پس از حمله مشکل تنفسی دارد، در آب دچار تشنج شده یا آسیب جدی دیده است، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. اولین تشنج شناخته‌شده، تشنج در دوران بارداری یا از دست دادن هوشیاری در فرد مبتلا به دیابت نیز نیازمند کمک پزشکی فوری است.

برای مرور راهنمای کمک‌های اولیه می‌توانید به راهنمای کمک‌های اولیه هنگام تشنج از CDC مراجعه کنید.

آیا افراد مبتلا به صرع به فیزیوتراپی نیاز دارند؟

فیزیوتراپی درمان مستقیم صرع نیست و جایگزین داروهای ضدتشنج یا مراقبت متخصص مغز و اعصاب نمی‌شود. بااین‌حال، برخی افراد مبتلا به صرع ممکن است هم‌زمان دچار مشکلات حرکتی، اختلال تعادل یا پیامدهای بیماری‌های عصبی دیگری باشند و برای این مشکلات به توان‌بخشی نیاز پیدا کنند.

برای مثال، افرادی که پس از سکته مغزی یا آسیب مغزی دچار ضعف اندام، اختلال راه رفتن یا محدودیت حرکتی شده‌اند، ممکن است طبق نظر تیم درمان به فیزیوتراپی نیاز داشته باشند. در این شرایط، برنامه توان‌بخشی باید با وضعیت عصبی فرد، سابقه تشنج، داروهای مصرفی و خطر زمین خوردن هماهنگ شود.

برای آشنایی با خدمات مرتبط با توان‌بخشی عصبی، صفحه فیزیوتراپی مغز و اعصاب را ببینید. اگر مشکل حرکتی پس از سکته مغزی ایجاد شده است، مطلب فیزیوتراپی سکته مغزی نیز می‌تواند مفید باشد.

زندگی روزمره با بیماری صرع

بسیاری از افراد مبتلا به صرع می‌توانند تحصیل کنند، کار کنند و فعالیت‌های معمول زندگی را ادامه دهند. رعایت چند نکته می‌تواند به ایمنی بیشتر کمک کند:

• داروها را طبق تجویز مصرف کنید و برای پیگیری درمان مراجعه منظم داشته باشید.
• خواب منظم داشته باشید و محرک‌هایی را که برای شما شناخته شده‌اند، بشناسید.
• در مورد شنا کردن، استحمام، کار در ارتفاع و استفاده از وسایل خطرناک، توصیه‌های اختصاصی پزشکی را رعایت کنید.
• درباره رانندگی، مقررات محل زندگی و نظر پزشک را در نظر بگیرید؛ رانندگی در صورت کنترل‌نشدن تشنج می‌تواند خطرناک باشد.
• اگر برای بارداری برنامه‌ریزی می‌کنید، پیش از تغییر دارو یا قطع آن با پزشک مشورت کنید.
• در صورت تجربه اضطراب یا افسردگی، برای دریافت حمایت مناسب از پزشک کمک بگیرید.

داروهای ضدتشنج در دوران بارداری نیازمند بررسی دقیق هستند. مصرف یا قطع خودسرانه آن‌ها می‌تواند برای مادر و جنین خطرآفرین باشد؛ بنابراین برنامه‌ریزی برای بارداری باید با نظر پزشک انجام شود.

سوالات متداول درباره بیماری صرع