فیزیوتراپی قفسه سینه؛ فیزیوتراپی تنفسی، درناژ وضعیتی و CPT

وقتی صحبت از فیزیوتراپی قفسه سینه می‌شود، منظور فقط ماساژ دادن یا ضربه زدن به قفسه سینه نیست. یزیوتراپی قفسه سینه به مجموعه‌ای از مداخلات فیزیوتراپی گفته می‌شود که بسته به شرایط بیمار می‌تواند شامل تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی، آموزش تنفس و برخی مداخلات دیگر باشد. این روش‌ها ممکن است در چارچوب برنامه گسترده‌تر توانبخشی تنفسی یا ریوی به کار روند.

در برخی بیماری‌های ریوی و تنفسی، تجمع خلط و ترشحات باعث می‌شود تخلیه طبیعی راه‌های هوایی دشوارتر شود. در چنین شرایطی، تکنیک‌هایی مانند تنفس کنترل‌شده، هاف‌کاف یا بازدم پرفشار، درناژ وضعیتی، پرکاشن، ویبراسیون، تمرینات انبساط قفسه سینه و برخی ابزارهای کمک‌کننده می‌توانند با توجه به تشخیص و شرایط فرد در برنامه توانبخشی قرار بگیرند.

البته همه بیمارانی که مشکل تنفسی دارند به یک نوع فیزیوتراپی نیاز ندارند. نوع بیماری، میزان ترشحات، توانایی بیمار در سرفه کردن، عملکرد تنفسی، وضعیت عمومی بدن و بیماری‌های همراه، همگی در انتخاب روش مناسب نقش دارند. به همین دلیل فیزیوتراپی تنفسی باید پس از ارزیابی فردی و در هماهنگی با پزشک یا تیم درمانی انجام شود.

در این مطلب از کلینیک فیزیوتراپی دایان، می‌خواهیم به زبان ساده اما دقیق توضیح دهیم فیزیوتراپی قفسه سینه چیست، چه کسانی ممکن است از آن سود ببرند، درناژ وضعیتی و پرکاشن در پزشکی چگونه به کار می‌روند، CPT چه مفهومی دارد، تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی چه هستند و فیزیوتراپیست چگونه یک برنامه تنفسی متناسب با بیمار طراحی می‌کند.

فیزیوتراپی قفسه سینه چیست؟

فیزیوتراپی قفسه سینه یا Chest Physical Therapy که با نام CPT یا Chest PT نیز شناخته می‌شود، اصطلاحی برای مجموعه‌ای از مداخلات فیزیوتراپی قفسه سینه است. این مداخلات، بسته به حال بیمار، می‌توانند شامل تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی، آموزش تنفس، درناژ وضعیتی، پرکاشن، ویبراسیون و سایر روش‌های مناسب باشند.

در بعضی افراد، مخاط و ترشحات تنفسی به اندازه کافی با سرفه طبیعی از راه‌های هوایی خارج نمی‌شوند. این اتفاق می‌تواند در برخی بیماری‌های مزمن ریوی، اختلالات عصبی‌عضلانی یا شرایطی که قدرت سرفه کاهش یافته است، بیشتر دیده شود. در این موارد، تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی می‌توانند به حرکت ترشحات به سمت راه‌های هوایی مرکزی‌تر کمک کنند تا بیمار بتواند آن‌ها را با سرفه یا هاف‌کاف خارج کند.

CPT یک تکنیک واحد نیست. بسته به حال بیمار ممکن است از ترکیبی از درناژ وضعیتی، پرکاشن، ویبراسیون، تنفس کنترل‌شده، هاف‌کاف، سرفه مؤثر، تمرینات انبساط قفسه سینه و ابزارهایی مانند PEP یا Oscillating PEP استفاده شود.

در واقع، یکی از مهم‌ترین اصول فیزیوتراپی تنفسی این است که یک روش به عنوان «بهترین روش برای همه» در نظر گرفته نشود. تکنیکی که برای یک بیمار مبتلا به بیماری مزمن همراه با ترشحات زیاد مناسب است، ممکن است برای فرد دیگری کاربردی نداشته باشد یا نیاز به تغییر داشته باشد.

فیزیوتراپی تنفسی چیست و چه تفاوتی با فیزیوتراپی قفسه سینه دارد؟

فیزیوتراپی تنفسی مفهوم گسترده‌تری است و می‌تواند علاوه بر پاکسازی راه هوایی، آموزش الگوی مناسب تنفس، تمرینات تنفسی، تمرینات افزایش تحرک قفسه سینه و در شرایط مناسب، بخشی از برنامه بازگشت بیمار به فعالیت را نیز در بر بگیرد.

در کنار آن، توانبخشی ریوی (Pulmonary Rehabilitation) یک برنامه جامع‌تر و فردمحور است که معمولاً شامل تمرینات هوازی و قدرتی، آموزش، مدیریت علائم و مداخلات متناسب با محدودیت‌های عملکردی بیمار می‌شود. بنابراین فیزیوتراپی تنفسی، پاکسازی راه هوایی و توانبخشی ریوی مفاهیم مرتبط اما کاملاً یکسان نیستند.

برای مثال، بیماری که مشکل اصلی او تجمع ترشحات است، ممکن است بیشتر به تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی نیاز داشته باشد؛ در حالی که بیمار دیگری ممکن است پس از یک دوره بستری یا جراحی، بیشتر به تمرینات تنفسی، افزایش تحرک قفسه سینه و بازگشت تدریجی به فعالیت احتیاج داشته باشد.

چه کسانی ممکن است به فیزیوتراپی قفسه سینه نیاز داشته باشند؟

فیزیوتراپی قفسه سینه برای همه افراد مبتلا به بیماری تنفسی ضروری نیست. پزشک و فیزیوتراپیست بر اساس علائم و وضعیت بیمار تصمیم می‌گیرند که آیا استفاده از تکنیک‌های تنفسی یا پاکسازی راه هوایی می‌تواند برای او مفید باشد.

برخی گروه‌هایی که ممکن است از فیزیوتراپی تنفسی، پاکسازی راه هوایی یا توانبخشی ریوی بهره ببرند عبارتند از:

• فیبروز سیستیک (Cystic Fibrosis): بیماری‌ای که در آن ترشحات راه‌های هوایی می‌توانند غلیظ و چسبناک باشند و پاکسازی آن‌ها اهمیت زیادی دارد.
• برونشکتازی (Bronchiectasis): در این بیماری، آموزش و بهینه‌سازی روش پاکسازی راه هوایی می‌تواند بخش مهمی از مراقبت بیمار باشد.
• برخی بیماری‌های مزمن ریوی: بسته به وجود تنگی نفس، کاهش ظرفیت فعالیت یا سایر محدودیت‌ها، توانبخشی ریوی می‌تواند در برنامه درمان قرار گیرد.
• برخی بیماری‌های عصبی‌عضلانی: زمانی که قدرت تنفس یا توانایی سرفه کاهش یافته باشد، ارزیابی فیزیوتراپی تنفسی می‌تواند اهمیت پیدا کند.
• برخی بیماران پس از جراحی: به‌خصوص زمانی که کم‌تحرکی، درد یا وضعیت تنفسی بیمار باعث کاهش عمق تنفس یا سخت‌تر شدن پاکسازی ترشحات شده باشد.
• برخی بیماران پس از بیماری‌های تنفسی: افرادی که پس از بیماری دچار کاهش قابل‌توجه تحمل فعالیت، ضعف یا اختلال مداوم در پاکسازی ترشحات شده‌اند، ممکن است بر اساس ارزیابی تیم درمان به برنامه توانبخشی یا آموزش تنفسی نیاز داشته باشند.

در بیماری‌هایی مانند فیبروز سیستیک، روش‌های پاکسازی راه هوایی اهمیت ویژه‌ای دارند و انتخاب روش باید بر اساس شرایط، توانایی فرد و ترجیح بیمار شخصی‌سازی شود. هیچ تکنیک واحدی برای همه بیماران برتری ثابت‌شده‌ای ندارد.

برای آشنایی بیشتر با فیزیوتراپی بیماری‌های عصبی نیز می‌توانید مطلب فیزیوتراپی ام اس چیست؟ را مطالعه کنید.

چه زمانی فیزیوتراپی قفسه سینه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین مواردی که باعث می‌شود فیزیوتراپی تنفسی مورد توجه قرار گیرد، زمانی است که بیمار در خارج کردن ترشحات راه‌های هوایی مشکل دارد. خلط غلیظ یا تجمع ترشحات می‌تواند پاکسازی طبیعی راه‌های هوایی را دشوار کند و در برخی بیماری‌ها، استفاده منظم از تکنیک‌های پاکسازی می‌تواند بخشی از مدیریت بیماری باشد.

در بعضی بیماران نیز مسئله اصلی، نه تجمع قابل توجه خلط، بلکه کاهش تحرک قفسه سینه، تنفس سطحی، ضعف عضلات تنفسی یا کاهش تحمل فعالیت است. در صورت وجود ضعف عضلات تنفسی یا محدودیت عملکردی مشخص، ممکن است تمرینات مناسب تنفسی و برنامه افزایش تدریجی ظرفیت عملکردی نیز در نظر گرفته شود.

بنابراین پاسخ به سؤال «چه زمانی به فیزیوتراپی قفسه سینه نیاز دارم؟» برای همه افراد یکسان نیست. وجود بیماری زمینه‌ای، تعداد و غلظت ترشحات، قدرت سرفه، تنگی نفس، سطح فعالیت و نتیجه ارزیابی بالینی همگی در تصمیم‌گیری مؤثرند.

چرا پاکسازی راه‌های هوایی اهمیت دارد؟

راه‌های هوایی به طور طبیعی مکانیسم‌هایی برای جابه‌جایی و خروج ترشحات دارند. حرکت مژک‌های تنفسی، لایه مخاطی و سرفه طبیعی به بدن کمک می‌کنند تا ذرات و ترشحات از راه‌های هوایی خارج شوند. زمانی که این سیستم به هر دلیل کارایی کافی نداشته باشد، ترشحات ممکن است در بخش‌هایی از ریه باقی بمانند.

در برخی بیماری‌ها، تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی به شل شدن، جابه‌جایی و انتقال ترشحات به راه‌های هوایی مرکزی‌تر کمک می‌کنند تا خروج آن‌ها با هاف‌کاف یا سرفه آسان‌تر شود. هدف، «پاک کردن ریه» به معنای یک شست‌وشوی کامل نیست؛ هدف کمک به مکانیسم طبیعی تخلیه ترشحات و در صورت وجود مشکل ترشحاتی، بهبود مدیریت علائم است.

درمان‌های فیزیوتراپی تنفسی چگونه انجام می‌شوند؟

نحوه انجام فیزیوتراپی تنفسی به شرایط فرد بستگی دارد. فیزیوتراپیست ابتدا شرح حال، الگوی تنفس، میزان فعالیت، توانایی سرفه و در صورت نیاز وضعیت حرکتی قفسه سینه را بررسی می‌کند. هدف از این ارزیابی، انتخاب تکنیک‌هایی است که بیمار بتواند آن‌ها را درست و ایمن انجام دهد.

۱. آموزش تنفس کنترل‌شده

در بسیاری از برنامه‌های فیزیوتراپی تنفسی، آموزش تنفس آرام و کنترل‌شده اهمیت دارد. بیمار یاد می‌گیرد بدون ایجاد تنش غیرضروری در شانه‌ها و عضلات بالای قفسه سینه، با الگوی آرام‌تر و مؤثرتر نفس بکشد. بسته به حال بیمار، ممکن است تمرکز روی تنفس دیافراگمی یا استفاده مناسب‌تر از بخش‌های پایینی قفسه سینه باشد.

تنفس کنترل‌شده می‌تواند بخشی از تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی نیز باشد و در روش‌هایی مانند ACBT در کنار تمرینات انبساط قفسه سینه و هاف‌کاف استفاده می‌شود.

۲. تمرینات انبساط قفسه سینه

در برخی بیماران، فیزیوتراپیست تمریناتی را برای افزایش حرکت قفسه سینه و بهبود کیفیت دم آموزش می‌دهد. این تمرینات ممکن است با دم عمیق کنترل‌شده و بازدم آرام همراه باشند.

هدف این تمرین‌ها افزایش آگاهی فرد نسبت به الگوی تنفس و بهبود استفاده از بخش‌های مختلف قفسه سینه است؛ اما شدت و تعداد تکرار باید با توجه به وضعیت بیمار تعیین شود و نباید باعث سرگیجه یا تشدید علائم شود.

درناژ وضعیتی چیست؟

درناژ وضعیتی یا Postural Drainage تکنیکی است که در آن بدن در وضعیت‌های مشخصی قرار می‌گیرد تا به کمک جاذبه، ترشحات از بخش‌های موردنظر ریه به سمت راه‌های هوایی بزرگ‌تر و مرکزی‌تر حرکت کنند.

درناژ قفسه سینه را نمی‌توان یک وضعیت ثابت برای همه افراد دانست. وضعیت مناسب به قسمتی از ریه که باید تخلیه شود و شرایط جسمی فرد بستگی دارد. ممکن است بیمار در حالت نشسته، خوابیده به پشت، پهلو یا وضعیت‌های دیگر قرار گیرد.

در برخی برنامه‌ها درناژ وضعیتی همراه با پرکاشن یا ویبراسیون انجام می‌شود و سپس بیمار با سرفه یا هاف‌کاف ترشحات را خارج می‌کند. تکنیک و وضعیت باید متناسب با بیمار آموزش داده شود.

آیا درناژ وضعیتی برای همه بیماران مناسب است؟

خیر. انتخاب وضعیت باید با توجه به بیماری، وضعیت قلبی و تنفسی، تحمل بیمار و سایر مشکلات جسمی انجام شود. بعضی بیماران ممکن است در برخی وضعیت‌ها دچار ناراحتی، تنگی نفس یا تشدید رفلاکس شوند و به وضعیت اصلاح‌شده یا حتی تکنیک‌های نشسته نیاز داشته باشند که در صورت تشدید رفلاکس یا عدم تحمل وضعیت‌های سرپایین، ممکن است از وضعیت‌های اصلاح‌شده استفاده شود.

به همین دلیل بهتر است بیمار قبل از انجام منظم درناژ وضعیتی، نحوه قرارگیری بدن و مدت زمان انجام آن را از فیزیوتراپیست یا تیم درمان خود یاد بگیرد.

پرکاشن در پزشکی چیست؟

پرکاشن در پزشکی در زمینه فیزیوتراپی قفسه سینه به ضربه‌های کنترل‌شده و ریتمیک روی بخش‌های مشخصی از دیواره قفسه سینه گفته می‌شود. هدف این تکنیک، کمک به جابه‌جایی ترشحات و انتقال آن‌ها به سمت راه‌های هوایی مرکزی‌تر است.

پرکاشن باید توسط فرد آموزش‌دیده و متناسب با وضعیت بیمار انجام شود. در شرایطی مانند بعضی آسیب‌های قفسه سینه، شکستگی‌ها یا سایر محدودیت‌های پزشکی ممکن است این تکنیک مناسب نباشد. بنابراین لازم نیست بیمار صرفاً به دلیل سرفه یا خلط، خودسرانه پرکاشن انجام دهد.

در بعضی بیماران، پرکاشن می‌تواند در کنار درناژ وضعیتی و سایر روش‌های پاکسازی راه هوایی استفاده شود؛ اما انتخاب و نحوه اجرای آن باید بر اساس ارزیابی فرد انجام شود.

ویبراسیون قفسه سینه چیست؟

ویبراسیون تکنیکی متفاوت از پرکاشن است که با ایجاد لرزش کنترل‌شده روی دیواره قفسه سینه، می‌تواند به حرکت ترشحات کمک کند. این تکنیک ممکن است در مرحله بازدم یا پس از قرار گرفتن بیمار در وضعیت درناژ به کار رود.

همانند سایر تکنیک‌های فیزیوتراپی تنفسی، ویبراسیون باید بر اساس شرایط فرد انتخاب شود و هدف آن کمک به تخلیه ترشحات است، نه وارد کردن فشار زیاد به قفسه سینه.

CPT در پزشکی چیست و چه تفاوتی با ACT دارد؟

CPT در پزشکی مخفف Chest Physical Therapy است و به مجموعه‌ای از مداخلات فیزیوتراپی قفسه سینه اشاره دارد. این اصطلاح بسته به منبع ممکن است مجموعه‌ای از روش‌ها مانند درناژ وضعیتی، پرکاشن، ویبراسیون و تکنیک‌های تنفسی را در بر بگیرد.

ACT یا Airway Clearance Techniques عنوان گسترده‌تری برای روش‌هایی است که با هدف کمک به پاکسازی راه‌های هوایی از ترشحات به کار می‌روند. این روش‌ها می‌توانند شامل سرفه و هاف‌کاف، ACBT، درناژ اتوژنیک، PEP و Oscillating PEP، درناژ وضعیتی و در شرایط خاص پرکاشن و ویبراسیون باشند.

بنابراین CPT و ACT مترادف کامل یکدیگر نیستند. CPT به مجموعه‌ای از مداخلات فیزیوتراپی قفسه سینه اشاره دارد، در حالی که ACT بر روش‌های پاکسازی راه هوایی تمرکز دارد و بعضی از تکنیک‌های CPT می‌توانند بخشی از آن باشند.

تکنیک‌های پاکسازی راه‌های هوایی کدام‌اند؟

یکی از بخش‌های مهم فیزیوتراپی ریه، آموزش روش‌هایی است که به بیمار کمک می‌کنند ترشحات را به سمت راه‌های هوایی مرکزی‌تر جابه‌جا و سپس آن‌ها را به شکلی کنترل‌شده خارج کند. بعضی از این روش‌ها به آموزش و تمرین نیاز دارند و برخی با ابزارهای ساده تنفسی انجام می‌شوند.

سرفه کنترل‌شده و هاف‌کاف (Huff Cough)

هاف‌کاف یا Forced Expiration Technique نوعی بازدم فعال و کنترل‌شده است که می‌تواند به جابه‌جایی ترشحات به سمت راه‌های هوایی مرکزی‌تر کمک کند. این تکنیک می‌تواند به جابه‌جایی ترشحات به سمت راه‌های هوایی مرکزی‌تر و تسهیل خروج آن‌ها کمک کند.

هاف‌کاف در بسیاری از برنامه‌های ACT کاربرد دارد و معمولاً در کنار سایر تکنیک‌های تنفسی آموزش داده می‌شود.

چرخه فعال تنفس (ACBT)

ACBT یا Active Cycle of Breathing Technique مجموعه‌ای از مراحل تنفسی است که معمولاً شامل کنترل تنفس، تمرینات انبساط قفسه سینه و هاف‌کاف می‌شود. این روش می‌تواند به بیمار کمک کند ترشحات را جابه‌جا و سپس به‌صورت کنترل‌شده خارج کند.

مزیت مهم ACBT این است که بیمار می‌تواند پس از آموزش صحیح، بخش‌هایی از آن را در خانه انجام دهد. با این حال، برنامه و نحوه آموزش باید متناسب با بیماری و توانایی فرد باشد.

درناژ اتوژنیک (Autogenic Drainage)

درناژ اتوژنیک یا AD یک تکنیک پاکسازی راه هوایی است که با تغییر کنترل‌شده عمق و سرعت تنفس تلاش می‌کند ترشحات را به سمت راه‌های هوایی مرکزی‌تر جابه‌جا کند. این تکنیک به آموزش دقیق نیاز دارد و بهتر است بیمار مراحل آن را ابتدا از فیزیوتراپیست یاد بگیرد.

PEP و Oscillating PEP

در درمان‌های تنفسی، گاهی از ابزارهای ایجادکننده فشار مثبت بازدمی یا PEP استفاده می‌شود. بیمار از طریق دهانه یا ماسک داخل دستگاه نفس می‌کشد و در هنگام بازدم با مقاومت مشخص مواجه می‌شود.

در برخی دستگاه‌های Oscillating PEP، علاوه بر مقاومت بازدمی، نوسان یا لرزش نیز ایجاد می‌شود. این ویژگی می‌تواند در بعضی بیماران به جابه‌جایی ترشحات کمک کند. انتخاب دستگاه و نحوه استفاده باید بر اساس وضعیت بیمار و آموزش فردی انجام شود.

فیزیوتراپی ریه برای چه بیماری‌هایی کاربرد دارد؟

وقتی افراد به دنبال فیزیوتراپی ریه می‌گردند، ممکن است منظورشان بیماری کاملا متفاوتی باشد. فیزیوتراپی تنفسی می‌تواند در طیف خاصی از بیماری‌ها و شرایط، بسته به نیاز بیمار، جزئی از برنامه درمانی باشد.

فیزیوتراپی در برونشکتازی

برونشکتازی می‌تواند با تولید و تجمع مکرر خلط همراه باشد. در این شرایط، آموزش و بهینه‌سازی یک روش مناسب پاکسازی راه هوایی می‌تواند به مدیریت ترشحات کمک کند. انتخاب روش ممکن است شامل ACBT، هاف‌کاف، PEP یا سایر تکنیک‌های مناسب بیمار باشد. راهنماهای جدید نیز بر آموزش شخصی‌سازی‌شده تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی توسط فیزیوتراپیست تنفسی باتجربه تأکید دارند.

فیزیوتراپی در فیبروز سیستیک

در فیبروز سیستیک، پاکسازی راه‌های هوایی اهمیت ویژه‌ای دارد. روش‌های مختلفی مانند CPT، ACBT، PEP، Oscillating PEP، درناژ اتوژنیک و برخی تجهیزات دیگر وجود دارند و هیچ روش واحدی برای همه بیماران برتر نیست. روش انتخابی باید با توجه به شرایط و ترجیح فرد شخصی‌سازی شود.

فیزیوتراپی در بیماری‌های مزمن تنفسی

در بیماری‌هایی مانند COPD، فیزیوتراپی ممکن است بیشتر در قالب توانبخشی ریوی، آموزش تنفس و تمرینات عملکردی ارائه شود. اگر بیمار ترشحات قابل توجه داشته باشد، بسته به شرایط، تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی نیز می‌توانند به برنامه اضافه شوند. هدف، درمان بیماری اصلی ریه با فیزیوتراپی به تنهایی نیست؛ بلکه کمک به کاهش علائم، افزایش تحمل فعالیت و بهبود کیفیت زندگی است.

فیزیوتراپی بعد از جراحی و بستری

پس از بعضی جراحی‌ها یا دوره‌های بستری طولانی، بیمار ممکن است به دلیل درد، کم‌تحرکی یا تنفس سطحی، کاهش تحمل فعالیت پیدا کند. بسته به شرایط، آموزش تنفس، تمرینات حرکتی و برنامه بازگشت تدریجی به فعالیت می‌تواند بخشی از روند توانبخشی باشد.

در این شرایط، فیزیوتراپیست باید با توجه به نوع جراحی، وضعیت عمومی بیمار و توصیه پزشک برنامه را تنظیم کند.

فیزیوتراپی قفسه سینه بعد از بیماری‌های تنفسی

بعد از برخی بیماری‌های تنفسی، بیمار ممکن است برای مدتی احساس ضعف، کاهش تحمل فعالیت، تنفس سطحی یا باقی ماندن ترشحات داشته باشد. شدت و مدت این علائم در افراد مختلف متفاوت است و صرف داشتن سابقه عفونت تنفسی به معنی نیاز قطعی به فیزیوتراپی نیست.

اگر تیم درمان تشخیص دهد که فیزیوتراپی می‌تواند مفید باشد، برنامه ممکن است شامل تمرینات تنفسی، افزایش تدریجی فعالیت، آموزش سرفه مؤثر، حرکت قفسه سینه و در صورت وجود اندیکاسیون، تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی باشد.

نحوه انجام فیزیوتراپی تنفسی چگونه است؟

در فیزیوتراپی تنفسی، قرار نیست برای همه بیماران یک تکنیک ثابت اجرا شود. ابتدا شرایط بیمار بررسی می‌شود و بعد، بر اساس هدف درمان، روش مناسب انتخاب می‌شود. فیزیوتراپیست درباره بیماری زمینه‌ای، میزان ترشحات، شدت تنگی نفس، الگوی تنفس، سطح فعالیت، توانایی سرفه و محدودیت‌های حرکتی سؤال می‌کند و در صورت نیاز وضعیت قفسه سینه و عملکرد تنفسی را ارزیابی می‌کند.

پس از ارزیابی، اهداف مشخص می‌شوند؛ برای مثال ممکن است هدف اصلی تخلیه ترشحات، بهبود کنترل تنفس، افزایش تحمل فعالیت یا کمک به بازگشت عملکرد بعد از جراحی باشد.

در ادامه، تکنیک یا مجموعه تکنیک‌های مناسب انتخاب می‌شوند. ممکن است یک بیمار فقط به آموزش ACBT و هاف‌کاف نیاز داشته باشد، در حالی که بیمار دیگری علاوه بر آن به PEP، تمرینات قفسه سینه یا درناژ وضعیتی نیاز داشته باشد.

آیا فیزیوتراپیست برای فیزیوتراپی قفسه سینه از دستگاه هم استفاده می‌کند؟

در فیزیوتراپی تنفسی، «دستگاه» همیشه به معنای یک دستگاه فیزیوتراپی کلینیکی نیست. بعضی ابزارهای کوچک مانند PEP یا Oscillating PEP می‌توانند برای کمک به پاکسازی راه هوایی استفاده شوند و برخی بیماران ممکن است از تجهیزات دیگری که پزشک یا تیم تنفسی تجویز کرده است نیز استفاده کنند.

نکته مهم این است که انتخاب ابزار باید بر اساس نیاز واقعی بیمار باشد. هیچ دستگاهی به‌تنهایی جای آموزش صحیح تنفس، ارزیابی مناسب، تمرین و مشارکت خود بیمار را نمی‌گیرد.

نقش فیزیوتراپیست در فیزیوتراپی قفسه سینه چیست؟

نقش فیزیوتراپیست فقط اجرای یک تکنیک نیست. یکی از مهم‌ترین وظایف او این است که تشخیص دهد بیمار واقعاً به چه نوع مداخله‌ای نیاز دارد و سپس روش را به شکلی آموزش دهد که بیمار بتواند آن را صحیح و ایمن انجام دهد.

• ارزیابی الگوی تنفس و حرکت قفسه سینه
• بررسی توانایی بیمار در سرفه و خروج ترشحات
• انتخاب تکنیک مناسب پاکسازی راه هوایی در صورت نیاز
• آموزش تنفس کنترل‌شده، انبساط قفسه سینه و هاف‌کاف
• آموزش درناژ وضعیتی و تکنیک‌های کمکی در صورت مناسب بودن
• تنظیم تمرینات عملکردی و افزایش تدریجی تحمل فعالیت
• آموزش برنامه قابل انجام در منزل و نحوه پیشگیری از خستگی و خطای تکنیکی

چه زمانی فیزیوتراپی قفسه سینه کافی نیست و باید به پزشک مراجعه کرد؟

فیزیوتراپی تنفسی جایگزین تشخیص و درمان پزشکی بیماری‌های قلبی و ریوی نیست. اگر بیمار با علائم شدید یا جدید مراجعه کند، ابتدا باید علت اصلی بررسی شود.

تنگی نفس شدید یا ناگهانی، کبودی لب‌ها، کاهش سطح هوشیاری، درد شدید قفسه سینه، سرفه خونی، افت واضح اکسیژن، تب بالا همراه با بدتر شدن وضعیت عمومی یا بدتر شدن سریع علائم، از مواردی هستند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.

همچنین اگر بیمار دچار بیماری قلبی یا ریوی شناخته‌شده است، شروع یا تغییر برنامه فیزیوتراپی تنفسی باید با توجه به وضعیت فعلی او و توصیه تیم درمان انجام شود.

چه کسانی نباید خودسرانه درناژ وضعیتی یا پرکاشن انجام دهند؟

اگرچه بعضی تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی ساده به نظر می‌رسند، انجام خودسرانه همه آن‌ها برای همه بیماران مناسب نیست. وجود بعضی مشکلات قلبی یا ریوی، درد شدید قفسه سینه، شکستگی یا آسیب‌های خاص قفسه سینه، شرایط پس از بعضی جراحی‌ها و سایر محدودیت‌های پزشکی می‌تواند نحوه درمان را تغییر دهد.

به‌خصوص در پرکاشن، محل و نحوه اجرای تکنیک بسیار مهم است و باید توسط فرد آموزش‌دیده مشخص شود. اگر بیمار درد قابل توجه یا شرایط پزشکی خاص دارد، قبل از استفاده از این روش باید ارزیابی تخصصی انجام شود.

فیزیوتراپی قفسه سینه در کلینیک فیزیوتراپی دایان

در فیزیوتراپی دایان در کلاهدوز، فیزیوتراپی قفسه سینه و فیزیوتراپی تنفسی بر اساس وضعیت تنفسی، بیماری زمینه‌ای، میزان تحمل فعالیت و هدف توانبخشی هر بیمار تنظیم می‌شود. هدف فقط انجام چند تکنیک یا استفاده از یک دستگاه نیست؛ بلکه فیزیوتراپیست ابتدا مشخص می‌کند بیمار بیشتر به پاکسازی ترشحات راه هوایی، آموزش الگوی تنفس، بهبود تحمل فعالیت، افزایش تحرک قفسه سینه یا توانبخشی عضلات و بافت‌های اطراف آن نیاز دارد.

در بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن تنفسی، فیزیوتراپی و توانبخشی ریوی می‌توانند به کاهش تنگی نفس، افزایش تحمل فعالیت و بهبود توانایی انجام فعالیت‌های روزمره کمک کنند. برنامه توانبخشی معمولاً فردمحور است و بسته به بیماری می‌تواند شامل تمرینات تنفسی، تمرین هوازی و قدرتی، آموزش خودمراقبتی و در صورت وجود ترشحات، تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی باشد.

در صورتی که بیمار مشکل ترشحاتی داشته باشد، فیزیوتراپیست ممکن است از درناژ وضعیتی، تکنیک‌های چرخه فعال تنفس (ACBT)، هاف‌کاف، سرفه کنترل‌شده، پرکاشن و ویبراسیون یا برخی روش‌های کمک‌کننده برای پاکسازی راه‌های هوایی استفاده کند. انتخاب تکنیک به بیماری و شرایط فرد بستگی دارد و همه روش‌ها برای همه بیماران مناسب نیستند.

فیزیوتراپی قفسه سینه چه مزیتی برای بیمار دارد؟

فیزیوتراپی تنفسی فقط برای خارج کردن خلط نیست. بسته به شرایط فرد، می‌تواند به بهبود الگوی تنفس، افزایش تحرک قفسه سینه، کاهش احساس تنگی نفس، افزایش تحمل فعالیت و بازگشت تدریجی بیمار به فعالیت‌های روزمره کمک کند. در برنامه‌های توانبخشی ریوی، تمرینات هوازی و قدرتی نیز نقش مهمی دارند و می‌توانند ظرفیت عملکردی و کیفیت زندگی بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن تنفسی را بهبود دهند.

این موضوع به‌خصوص برای بیمارانی اهمیت دارد که بعد از یک دوره بیماری تنفسی، بستری شدن، جراحی یا کم‌تحرکی، دچار افت توان بدنی شده‌اند. در این شرایط، یک برنامه تمرینی تدریجی و تحت نظارت می‌تواند بخشی از مسیر بازگشت عملکرد باشد و در صورت نیاز با درمان‌های تخصصی تنفسی ترکیب شود.

چه تکنیک‌هایی در فیزیوتراپی تنفسی دایان استفاده می‌شود؟

• تمرینات کنترل تنفس: آموزش الگوی مناسب دم و بازدم و کاهش تنش غیرضروری عضلات کمکی تنفس بر اساس شرایط بیمار.
• تمرینات انبساط قفسه سینه: برای کمک به افزایش تحرک دیواره قفسه سینه و بهبود الگوی تنفس در بیمارانی که محدودیت حرکتی یا تنفسی دارند.
• تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی: شامل آموزش سرفه مؤثر، هاف‌کاف، چرخه فعال تنفس و سایر تکنیک‌های مناسب برای جابه‌جایی و خارج کردن ترشحات.
• درناژ وضعیتی: قرار دادن بدن در وضعیت‌های مناسب برای کمک به تخلیه ترشحات از بخش‌های مختلف ریه، در صورت وجود اندیکاسیون.
• پرکاشن و ویبراسیون: در بعضی بیماران برای کمک به جابه‌جایی ترشحات استفاده می‌شوند؛ انتخاب و اجرای آن‌ها باید توسط فیزیوتراپیست و با توجه به وضعیت بیمار انجام شود.
• تمرینات هوازی و قدرتی: در قالب توانبخشی ریوی و متناسب با تحمل فرد، برای بهبود ظرفیت فعالیت و کاهش محدودیت‌های عملکردی.

آیا دستگاه‌های فیزیوتراپی هم در درمان قفسه سینه کاربرد دارند؟

در فیزیوتراپی قفسه سینه و توانبخشی تنفسی، بخش اصلی درمان معمولاً بر ارزیابی، تمرین، آموزش تنفس و تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی استوار است و هیچ دستگاهی جای این بخش‌ها را نمی‌گیرد. با این حال، در برخی بیماران ممکن است تجهیزات کمکی تنفسی یا ابزارهای مخصوص پاکسازی راه هوایی، بر اساس نظر فیزیوتراپیست یا پزشک مورد استفاده قرار گیرند.

از طرف دیگر، اگر بیمار در کنار مشکل تنفسی دچار درد یا اختلال اسکلتی‌عضلانی در دیواره قفسه سینه، شانه، ستون فقرات سینه‌ای یا عضلات اطراف آن باشد، فیزیوتراپیست می‌تواند برای این بخش نیز برنامه جداگانه‌ای در نظر بگیرد. در چنین شرایطی، بسته به تشخیص و اندیکاسیون، روش‌هایی مانند منوال تراپی، تمرین‌درمانی، سوزن خشک و برخی دستگاه‌های فیزیوتراپی مانند تکار، لیزر پرتوان یا الکتروتراپی ممکن است به عنوان درمان کمکی برای مشکل اسکلتی‌عضلانی استفاده شوند؛ نه به عنوان جایگزین فیزیوتراپی تنفسی یا درمان بیماری اصلی ریه.

برای مثال، اگر محدودیت حرکتی قفسه سینه یا درد عضلانی باعث شود حرکت شانه، وضعیت بدنی یا الگوی تنفس فرد تحت تأثیر قرار گیرد، درمان دستی و تمرینات اصلاحی می‌توانند در کنار برنامه تنفسی به بهبود عملکرد کمک کنند. در این موارد، انتخاب منوال تراپی، سوزن خشک، ورزش‌درمانی و سایر مداخلات بر اساس معاینه انجام می‌شود.

این تفکیک مهم است، چون درمان بیمار مبتلا به یک بیماری ریوی مزمن با درمان فردی که فقط دچار درد عضلات بین‌دنده‌ای یا محدودیت حرکتی قفسه سینه است، یکسان نیست.

فیزیوتراپی قفسه سینه برای چه افرادی می‌تواند مفید باشد؟

بسته به تشخیص و وضعیت بیمار، فیزیوتراپی تنفسی و توانبخشی ریوی می‌تواند در بیماری‌ها و شرایط مختلفی مورد استفاده قرار گیرد؛ از جمله برونشکتازی، فیبروز سیستیک، بیماری‌های مزمن انسدادی ریه، برخی بیماری‌های بینابینی ریه، بعضی اختلالات عصبی‌عضلانی و دوره بازتوانی پس از برخی بیماری‌ها یا جراحی‌ها. در بیماران مبتلا به برونشکتازی، ارزیابی و بهینه‌سازی روش پاکسازی راه هوایی بخش مهمی از مراقبت است و توانبخشی ریوی نیز می‌تواند برای افراد دارای تنگی نفس و محدودیت فعالیت در نظر گرفته شود.

با این حال، صرف داشتن یک بیماری تنفسی به این معنی نیست که همه تکنیک‌های فیزیوتراپی برای فرد مناسب هستند. بعضی بیماران بیشتر به آموزش تنفس و ورزش نیاز دارند، برخی به تکنیک‌های تخلیه ترشحات و بعضی دیگر به ارزیابی دقیق‌تر عملکرد تنفسی و هماهنگی با پزشک متخصص ریه نیاز خواهند داشت.

فیزیوتراپی قفسه سینه در دایان چگونه شروع می‌شود؟

در اولین مرحله، فیزیوتراپیست بر اساس شرح حال، تشخیص پزشکی، علائم، سطح فعالیت و وضعیت عملکردی بیمار، مشخص می‌کند که مشکل اصلی در کدام بخش قرار دارد. سپس بر اساس یافته‌های ارزیابی، برنامه درمانی می‌تواند شامل آموزش تنفس، پاکسازی راه هوایی، تمرینات انبساط قفسه سینه، تمرینات هوازی و قدرتی یا درمان مشکلات اسکلتی‌عضلانی همراه باشد.

این رویکرد باعث می‌شود بیمار به جای دریافت یک نسخه ثابت، درمانی متناسب با شرایط واقعی خود دریافت کند. هدف فیزیوتراپی این است که بیمار فقط در زمان جلسه احساس بهتری نداشته باشد، بلکه بتواند تکنیک‌ها و تمرین‌های مناسب را یاد بگیرد و تا حد امکان آن‌ها را در برنامه روزانه خود نیز ادامه دهد.

اگر مشکل اصلی شما درد قفسه سینه و منشأ آن اسکلتی‌عضلانی است، این موضوع با فیزیوتراپی تنفسی متفاوت است. برای بررسی علت‌ها و روش‌های درمان، مطلب درمان درد قفسه سینه و فیزیوتراپی را مطالعه کنید.

همچنین اگر علائم شما با درگیری شبکه عصبی و عروقی خروجی قفسه سینه مرتبط است، مطالعه مطلب فیزیوتراپی سندرم خروجی قفسه سینه TOS اطلاعات اختصاصی‌تری در اختیار شما قرار می‌دهد.

برای گرفتگی، اسپاسم یا درد عضلانی دیواره قفسه سینه نیز می‌توانید مطلب گرفتگی عضلات قفسه سینه؛ علت، علائم و روش‌های درمان را مطالعه کنید تا موضوع درد عضلانی با فیزیوتراپی تنفسی اشتباه نشود.

فیزیوتراپی قفسه سینه در منزل هم امکان‌پذیر است؟

بخشی از آموزش‌ها و تمرینات فیزیوتراپی تنفسی، پس از ارزیابی و آموزش صحیح، می‌توانند در منزل نیز ادامه پیدا کنند؛ برای مثال تمرینات کنترل تنفس، برخی تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی و برنامه تمرینی تجویزشده توسط فیزیوتراپیست. با این حال، نوع بیماری، شدت علائم، سطح هوشیاری، توانایی همکاری بیمار و نیاز به پایش ایمنی باید قبل از اجرای برنامه خانگی در نظر گرفته شود.

در بیمارانی که تنگی نفس قابل توجه، افت اکسیژن، بیماری حاد یا مشکلات پیچیده تنفسی دارند، برنامه خانگی نباید به شکل خودسرانه آغاز شود و ممکن است به ارزیابی و هماهنگی نزدیک‌تر با پزشک و تیم درمان نیاز باشد. توانبخشی ریوی نیز باید پس از ارزیابی ایمنی و ظرفیت عملکردی فرد برنامه‌ریزی شود.

سؤالات متداول درباره فیزیوتراپی قفسه سینه

فیزیوتراپی قفسه سینه چیست؟

فیزیوتراپی قفسه سینه یا CPT اصطلاحی برای مجموعه‌ای از مداخلات فیزیوتراپی قفسه سینه است که بسته به وضعیت بیمار می‌تواند شامل روش‌های پاکسازی راه هوایی، درناژ وضعیتی، پرکاشن، ویبراسیون و برخی تکنیک‌های تنفسی باشد.

فیزیوتراپی ریه چیست؟

فیزیوتراپی ریه یا فیزیوتراپی تنفسی شامل ارزیابی و مداخلاتی برای کمک به تنفس، پاکسازی راه هوایی و بهبود ظرفیت عملکردی بیمار است. در برخی بیماران این برنامه در قالب توانبخشی ریوی، تمرینات تنفسی و تمرینات هوازی و قدرتی ارائه می‌شود.

درناژ وضعیتی چیست؟

درناژ وضعیتی روشی است که با قرار دادن بدن در وضعیت‌های مشخص، از جاذبه برای کمک به جابه‌جایی ترشحات از بخش‌های مختلف ریه به سمت راه‌های هوایی مرکزی‌تر استفاده می‌کند. وضعیت مناسب باید بر اساس وضعیت بیمار انتخاب شود.

پرکاشن در پزشکی چیست؟

پرکاشن در فیزیوتراپی قفسه سینه به ضربه‌های کنترل‌شده و ریتمیک روی بخش‌های مشخصی از دیواره قفسه سینه گفته می‌شود که می‌تواند به جابه‌جایی ترشحات کمک کند.

CPT در پزشکی چیست؟

CPT مخفف Chest Physical Therapy است و به مجموعه‌ای از مداخلات فیزیوتراپی قفسه سینه اشاره دارد. بسته به بیمار، این اصطلاح می‌تواند روش‌هایی مانند درناژ وضعیتی، پرکاشن، ویبراسیون و برخی تکنیک‌های تنفسی را در بر بگیرد.

آیا فیزیوتراپی قفسه سینه برای همه بیماران ریوی لازم است؟

خیر. بعضی بیماران به تکنیک‌های پاکسازی راه هوایی یا فیزیوتراپی تنفسی نیاز دارند و بعضی دیگر ممکن است بیشتر به درمان دارویی، مراقبت‌های معمول یا توانبخشی ریوی نیاز داشته باشند. تصمیم‌گیری به نوع بیماری، وجود ترشحات، توانایی سرفه، عملکرد تنفسی و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.

آیا فیزیوتراپی قفسه سینه دردناک است؟

بسیاری از تکنیک‌های تنفسی نباید درد قابل توجه ایجاد کنند، اما بعضی بیماران ممکن است هنگام سرفه، کشش یا حرکت قفسه سینه احساس ناراحتی داشته باشند. شدت و نوع تکنیک باید با تحمل بیمار هماهنگ شود.

آیا می‌توان تکنیک‌های فیزیوتراپی تنفسی را در خانه انجام داد؟

بعضی تکنیک‌ها پس از آموزش صحیح قابل انجام در منزل هستند. نوع تمرین، تعداد دفعات و نحوه استفاده از ابزارهای تنفسی باید بر اساس وضعیت بیمار و توصیه فیزیوتراپیست یا تیم درمان تعیین شود.

جمع‌بندی

فیزیوتراپی قفسه سینه فقط به معنای ضربه زدن به سینه نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مداخلات فیزیوتراپی و تنفسی است که می‌تواند بر اساس شرایط بیمار شامل تنفس کنترل‌شده، تمرینات انبساط قفسه سینه، هاف‌کاف، ACBT، درناژ وضعیتی، پرکاشن، ویبراسیون، PEP و سایر روش‌های مناسب باشد.

برای بیمارانی که با تجمع ترشحات، ضعف قدرت سرفه یا برخی بیماری‌های مزمن تنفسی مواجه هستند، انتخاب تکنیک مناسب می‌تواند بخش مهمی از برنامه درمانی و توانبخشی باشد. در بیمارانی که دچار تنگی نفس و کاهش ظرفیت فعالیت هستند نیز توانبخشی ریوی می‌تواند در صورت اندیکاسیون به بهبود ظرفیت عملکردی و کیفیت زندگی کمک کند. در مقابل، اگر مشکل اصلی درد قفسه سینه باشد، ابتدا باید علت درد مشخص شود و نباید هر دردی را به گرفتگی عضلانی یا مشکل تنفسی نسبت داد.

در کلینیک فیزیوتراپی دایان، هدف از فیزیوتراپی تنفسی و قفسه سینه انتخاب یک روش ثابت برای همه افراد نیست؛ بلکه ارزیابی بیمار، تعیین هدف درمان و آموزش تکنیک‌هایی است که با شرایط او هماهنگ باشند. این رویکرد می‌تواند به کنترل بهتر علائم، پاکسازی مؤثرتر راه‌های هوایی، افزایش تحمل فعالیت و بازگشت تدریجی بیمار به فعالیت‌های روزمره کمک کند.