فیزیوتراپی شانه یخ‌زده؛ ورزش و روش‌های درمان

شانه یخ‌زده یا Frozen Shoulder که در پزشکی «کپسولیت چسبنده» هم نامیده می‌شود، می‌تواند باعث درد، خشکی و محدودیت حرکت شانه شود؛ به‌طوری‌که بالا بردن دست، لباس پوشیدن، شانه کردن موها یا خوابیدن روی سمت مبتلا دشوار شود. فیزیوتراپی شانه یخ‌زده با هدف کنترل علائم و بهبود تدریجی حرکت انجام می‌شود، اما تمرین مناسب برای همه افراد یکسان نیست.

در این مطلب با علائم و مراحل این عارضه، روش تشخیص، نقش فیزیوتراپی و چند تمرین رایج آشنا می‌شوید. دو ویدئوی آموزشی نیز در ادامه قرار دارد: ویدئوی یوتیوب برای توضیحات آموزشی و ویدئوی آپارات برای مشاهده ۱۱ حرکت شانه.

شانه یخ‌زده چیست و چرا حرکت شانه محدود می‌شود؟

مفصل شانه با یک پوشش بافتی به نام کپسول مفصلی احاطه شده است. در شانه یخ‌زده، این کپسول ممکن است ضخیم و سفت شود و انعطاف معمول خود را از دست بدهد. نتیجه این تغییر، درد و کاهش دامنه حرکتی شانه است.

یکی از ویژگی‌های مهم این عارضه آن است که محدودیت فقط به بالا بردن دست توسط خود فرد محدود نمی‌شود؛ حتی وقتی پزشک یا فیزیوتراپیست دست را به‌آرامی حرکت می‌دهد، ممکن است دامنه حرکت کاهش یافته باشد. این وضعیت با بعضی مشکلات دیگر شانه، مانند آسیب تاندون‌های روتاتورکاف یا آرتروز شانه، تفاوت دارد.

درد شانه به‌تنهایی برای تشخیص شانه یخ‌زده کافی نیست. درد، ضعف و خشکی می‌توانند در بیماری‌های مختلفی دیده شوند. برای آشنایی با برخی مشکلات مشابه، می‌توانید مطالب درمان آرتروز شانه و فیزیوتراپی روتاتورکاف شانه را نیز بخوانید.

علائم شانه یخ‌زده

شدت علائم در افراد مختلف یکسان نیست. نشانه‌های رایج این عارضه عبارت‌اند از:

• درد شانه: درد مبهم یا آزاردهنده در ناحیه شانه که ممکن است شب‌ها بیشتر احساس شود.
• محدودیت حرکت: بالا بردن دست یا بردن آن به پشت بدن دشوار می‌شود.
• اختلال در فعالیت‌های روزمره: لباس پوشیدن، شانه کردن موها و برداشتن وسایل از قفسه ممکن است دشوار شود.
• خشکی مفصل: محدودیت حرکت به‌تدریج انجام فعالیت‌های معمول را دشوارتر می‌کند.
• کاهش حرکت غیرفعال: حرکت شانه حتی زمانی که فرد با کمک دست سالم یا شخص دیگری آن را حرکت می‌دهد، ممکن است محدود باشد.

شانه یخ‌زده بیشتر در سنین میانسالی دیده می‌شود. دیابت و بعضی اختلالات تیروئید با افزایش احتمال بروز آن ارتباط دارند. گاهی نیز این مشکل پس از آسیب، جراحی یا مدتی بی‌حرکت ماندن شانه ایجاد می‌شود.

مراحل شانه یخ‌زده چقدر طول می‌کشد؟

روند شانه یخ‌زده را معمولاً با سه مرحله کلی توضیح می‌دهند. این تقسیم‌بندی برای درک سیر معمول بیماری مفید است، اما مرز مشخص و زمان‌بندی یکسانی برای همه افراد ندارد.

۱. مرحله دردناک یا شروع خشکی

در این دوره، درد ممکن است بیشتر شود و دامنه حرکتی شانه به‌تدریج کاهش پیدا کند. بعضی افراد به‌ویژه شب‌ها درد بیشتری دارند. اگر حرکت شانه به‌شدت دردناک است، انجام کشش‌های پرفشار برای رسیدن به بیشترین دامنه حرکت مناسب نیست.

۲. مرحله خشکی

ممکن است درد نسبت به قبل کمتر شود، اما محدودیت حرکتی همچنان باقی بماند و کارهای روزانه را دشوار کند. کاهش درد لزوماً به این معنی نیست که حرکت شانه کاملاً به حالت معمول برگشته است.

۳. مرحله بهبود تدریجی حرکت

در این مرحله، حرکت شانه ممکن است به‌آرامی بهتر شود. بازگشت عملکرد می‌تواند زمان‌بر باشد و در بعضی افراد چندین ماه تا چند سال طول بکشد. بنابراین نمی‌توان برای همه افراد مدت درمان یا زمان بهبودی یکسانی تعیین کرد.

انتخاب تمرین فقط بر اساس نام مرحله بیماری انجام نمی‌شود. میزان درد، دامنه حرکت، سابقه پزشکی و واکنش شانه به فعالیت نیز باید در نظر گرفته شوند.

شانه یخ‌زده چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه انجام می‌شود. پزشک دامنه حرکت شانه را هنگام حرکت ارادی و هنگام حرکت دادن دست توسط معاینه‌کننده بررسی می‌کند و درباره شروع درد، سابقه آسیب یا جراحی و مشکلات زمینه‌ای سؤال می‌پرسد.

تصویربرداری برای همه افراد ضروری نیست. عکس رادیوگرافی ممکن است برای بررسی مشکلاتی مانند آرتروز کمک‌کننده باشد و سونوگرافی یا MRI در شرایط خاص برای بررسی آسیب‌های دیگر استفاده شوند. این بررسی‌ها جای شرح حال و معاینه بالینی را نمی‌گیرند.

اگر درد پس از آسیب ناگهانی شروع شده، دست به‌طور قابل‌توجهی قابل استفاده نیست یا علائم غیرمعمول دیگری وجود دارد، بهتر است ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید.

فیزیوتراپی شانه یخ‌زده چه کمکی می‌کند؟

هدف فیزیوتراپی، کمک به کنترل درد و بازگرداندن تدریجی حرکت و عملکرد شانه است. برنامه درمانی می‌تواند شامل آموزش، تمرین‌های دامنه حرکتی، کشش کنترل‌شده و در صورت نیاز درمان دستی باشد. انتخاب روش‌ها به وضعیت فرد و میزان تحریک‌پذیری علائم بستگی دارد.

تمرین‌های حرکتی کمک می‌کنند شانه به‌تدریج حرکت بهتری پیدا کند. در دوره‌ای که درد زیاد است، دامنه حرکت باید محدودتر و کشش ملایم‌تر باشد؛ با تغییر علائم می‌توان تمرین‌ها را متناسب با وضعیت فرد پیش برد. هدف این نیست که در یک جلسه شانه به هر قیمتی تا انتهای دامنه حرکت داده شود.

درمان دستی ممکن است در کنار تمرین به بهبود حرکت و عملکرد کمک کند، اما نباید آن را روشی تضمینی برای از بین بردن چسبندگی کپسول یا بازگرداندن کامل حرکت در همه افراد دانست.

اگر خشکی شانه پس از عمل ایجاد شده است، برنامه توان‌بخشی باید با نوع عمل و محدودیت‌های جراح هماهنگ باشد. برای این شرایط، مطالعه مطلب فیزیوتراپی پس از عمل تاندون شانه می‌تواند مفید باشد؛ تمرین‌های شانه یخ‌زده را نباید بدون بررسی شرایط به برنامه پس از جراحی تعمیم داد.

ویدئوی آموزشی فیزیوتراپی شانه یخ‌زده در یوتیوب

در ویدئوی زیر، توضیحات آموزشی مربوط به شانه و تمرین‌های آن را مشاهده کنید. ویدئو مکمل متن است؛ اگر حرکت نمایش‌داده‌شده با وضعیت شانه یا محدودیت‌های درمانی شما هماهنگ نیست، آن را انجام ندهید.

دستگاه‌های فیزیوتراپی برای شانه یخ‌زده چه نقشی دارند؟

در برخی برنامه‌های فیزیوتراپی ممکن است از روش‌هایی مانند گرما، الکتروتراپی یا روش‌های کمکی دیگر برای کنترل علائم استفاده شود. بااین‌حال، همه دستگاه‌ها برای همه بیماران ضروری نیستند و شواهد مربوط به آن‌ها یکسان نیست.

گرما و کمپرس گرم

برخی افراد پیش از تمرین با استفاده از دوش آب گرم یا کمپرس گرم احساس راحتی بیشتری دارند و حرکت دادن شانه برایشان آسان‌تر می‌شود. در صورت مناسب بودن، می‌توان از گرمای ملایم برای مدت کوتاه استفاده کرد؛ اما باید از تماس مستقیم منبع حرارت با پوست و خطر سوختگی جلوگیری شود.

الکتروتراپی و تحریک الکتریکی

روش‌هایی مانند TENS یا سایر انواع تحریک الکتریکی ممکن است در بعضی افراد برای کاهش درد در نظر گرفته شوند. بااین‌حال، شواهد مربوط به اثر آن‌ها محدود است و کاهش درد در کوتاه‌مدت الزاماً به معنی بازگشت کامل دامنه حرکت نیست.

لیزر، اولتراسوند، تکار، مگنت و شاک‌ویو در فیزیوتراپی شانه یخ‌زده

در فیزیوتراپی شانه یخ‌زده، گاهی در کنار تمرین‌های حرکتی و درمان دستی از روش‌هایی مانند لیزر، اولتراسوند، تکار، مگنت یا شاک‌ویو نیز استفاده می‌شود. این دستگاه‌ها از نظر نحوه اثرگذاری و هدف درمانی یکسان نیستند؛ بعضی برای کمک به کاهش درد و بعضی با هدف ایجاد اثرات حرارتی یا مکانیکی در بافت‌ها به کار می‌روند. بااین‌حال، شواهد علمی درباره اثربخشی آن‌ها در شانه یخ‌زده متفاوت است و نمی‌توان همه این روش‌ها را برای تمام بیماران ضروری دانست.

لیزر پرتوان برای شانه یخ‌زده

لیزر پرتوان با استفاده از انرژی نور در طول موج و دوز مشخص انجام می‌شود. در فیزیوتراپی، بعضی انواع لیزر با هدف کمک به کاهش درد و بهبود علائم به کار می‌روند. بااین‌حال، نتیجه درمان به نوع دستگاه، دوز مورد استفاده و شرایط بیمار بستگی دارد.

اولتراسوند برای شانه یخ‌زده

اولتراسوند با ارسال امواج صوتی به ناحیه موردنظر انجام می‌شود و با سونوگرافی تشخیصی که برای تصویربرداری استفاده می‌شود، تفاوت دارد. این روش در فیزیوتراپی برای ایجاد اثرات فیزیکی در بافت‌ها به کار می‌رود، اما استفاده از آن لزوماً به معنای افزایش دامنه حرکت یا کاهش درد شانه نیست.

تکار (TECAR) برای شانه یخ‌زده

تکار یا TECAR نوعی روش درمانی مبتنی بر انتقال انرژی با فرکانس رادیویی است که می‌تواند اثر حرارتی در بافت‌ها ایجاد کند. این روش با هدف کمک به مدیریت درد و بهبود عملکرد در برخی مشکلات اسکلتی‌عضلانی استفاده می‌شود؛ بااین‌حال، اثر آن در همه بیماری‌ها و برای همه افراد یکسان نیست.

چند مطالعه بالینی درباره استفاده از تکار در شانه یخ‌زده نتایج اولیه امیدوارکننده‌ای گزارش کرده‌اند. برای مثال، یک کارآزمایی بالینی در سال ۲۰۲۵، بهبود بیشتر درد و عملکرد را در گروهی گزارش کرد که تکار را در کنار تمرین درمانی، کمپرس گرم و تحریک الکتریکی دریافت کرده بودند.

مگنت‌تراپی برای شانه یخ‌زده

مگنت‌تراپی درمان با میدان الکترومغناطیسی پالسی (PEMF) است. در این روش از میدان‌های الکترومغناطیسی با تنظیمات مشخص استفاده می‌شود و هدف درمان ممکن است کاهش درد یا کمک به بهبود عملکرد باشد.

بااین‌حال، شواهد مربوط به مگنت‌تراپی در شانه یخ‌زده محدود است.

شاک‌ویو (Shockwave) برای شانه یخ‌زده

شاک‌ویو، روشی است که در آن امواج مکانیکی به ناحیه موردنظر منتقل می‌شوند. این روش در بعضی مشکلات اسکلتی‌عضلانی، از جمله برخی موارد تاندونوپاتی کلسیفیک شانه، کاربرد دارد؛ اما این موضوع به معنی اثربخشی قطعی آن در شانه یخ‌زده نیست، زیرا این دو عارضه یکسان نیستند.

در نهایت، انتخاب روش دستگاهی باید با توجه به وضعیت شانه، هدف درمان و شواهد مربوط به همان روش انجام شود. در برنامه فیزیوتراپی شانه یخ‌زده، ارزیابی دقیق، آموزش و تمرین‌های حرکتی متناسب با شدت درد و خشکی اهمیت دارند. دستگاه‌ها، در صورت نیاز، می‌توانند نقش کمکی داشته باشند؛ اما استفاده از آن‌ها نباید جای تمرین درمانی مناسب و پیگیری روند بهبود عملکرد شانه را بگیرد.

آیا برای شانه یخ‌زده به تزریق یا درمان‌های تخصصی دیگر نیاز است؟

در بعضی بیماران، به‌ویژه زمانی که درد شدید است و حرکت را محدود کرده، پزشک ممکن است درمان دارویی یا تزریق داخل مفصل شانه را بررسی کند. تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل می‌تواند در کوتاه‌مدت و میان‌مدت به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک کند؛ ترکیب آن با فیزیوتراپی نیز ممکن است نسبت به فیزیوتراپی به‌تنهایی سود بیشتری داشته باشد.

تزریق برای همه افراد لازم نیست و باید با نظر پزشک، با توجه به سابقه بیماری‌ها، خطرات احتمالی و شرایط فرد تصمیم‌گیری شود. در برخی موارد نیز ممکن است روش‌هایی مانند هیدرودیلاتاسیون مطرح شوند؛ این روش‌ها به ارزیابی و تصمیم‌گیری تخصصی نیاز دارند.

اگر علائم با روش‌های غیرجراحی به اندازه کافی بهبود پیدا نکنند، پزشک ممکن است گزینه‌های تخصصی‌تر را بررسی کند. این تصمیم به وضعیت شانه و نتیجه درمان‌های قبلی بستگی دارد و برای همه افراد یک مسیر یکسان وجود ندارد.

ورزش برای شانه یخ‌زده؛ ویدئوی ۱۱ تمرین فیزیوتراپی

تمرینات شانه یخ‌زده باید با شدت علائم و توانایی حرکت فرد هماهنگ باشند. در ویدئوی زیر، ۱۱ حرکت آموزشی شانه را مشاهده می‌کنید. لازم نیست همه حرکات برای هر فرد مناسب باشند یا با یک شدت انجام شوند.

۱. حرکت پاندولی شانه

این حرکت به فرد اجازه می‌دهد شانه را بدون بالا بردن فعال بازو، به‌آرامی حرکت دهد.

• کنار یک میز یا سطح محکم بایستید و با دست سالم تکیه‌گاه بگیرید.
• تنه را کمی به جلو متمایل کنید و اجازه دهید دست مبتلا آزادانه به سمت پایین آویزان شود.
• با حرکت ملایم تنه، دست را به‌صورت کوچک به جلو و عقب یا در دایره‌های محدود حرکت دهید.
• شانه را منقبض نکنید و برای افزایش دامنه، وزنه به دست اضافه نکنید مگر اینکه متخصص آن را توصیه کرده باشد.

حرکت باید آرام و کنترل‌شده باشد. اگر انجام آن درد را واضحاً افزایش می‌دهد، دامنه حرکت را کوچک‌تر کنید یا تمرین را متوقف کنید.

۲. بالا رفتن انگشتان روی دیوار

این حرکت به کمک دست و دیوار انجام می‌شود و می‌تواند در برنامه بهبود دامنه بالا بردن دست قرار بگیرد.

• روبه‌روی دیوار بایستید و نوک انگشتان دست مبتلا را روی دیوار قرار دهید.
• انگشتان را آهسته روی دیوار به سمت بالا حرکت دهید.
• تا جایی بالا بروید که کشش قابل‌تحمل باشد و برای رسیدن به ارتفاع بیشتر، بدن را نپیچانید یا شانه را با فشار بالا نکشید.
• دست را به‌آرامی به نقطه شروع برگردانید.

۳. بالا آوردن کمک‌شده دست در حالت خوابیده

در این تمرین، دست سالم به حرکت دست مبتلا کمک می‌کند. به پشت دراز بکشید و دست مبتلا را با کمک دست سالم به‌آرامی بالا ببرید. حرکت را در محدوده‌ای نگه دارید که قابل‌تحمل باشد و بازو را به سمت انتهای دامنه فشار ندهید.

اگر درد شانه با بالا بردن دست بیشتر می‌شود، دامنه را کاهش دهید و درباره مناسب بودن حرکت از فیزیوتراپیست راهنمایی بگیرید.

۴. چرخش خارجی کمک‌شده با چوب

این حرکت برای تمرین چرخش خارجی شانه استفاده می‌شود. آرنج سمت مبتلا را نزدیک بدن نگه دارید و آن را حدوداً در زاویه قائمه خم کنید. با کمک چوب یا دست سالم، ساعد را آرام به سمت بیرون هدایت کنید؛ آرنج نباید از بدن فاصله زیادی بگیرد.

حرکت را با فشار به انتهای دامنه ادامه ندهید. میزان چرخش قابل‌قبول در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است در دوره دردناک، دامنه بسیار کمی تحمل شود.

۵. کشش ملایم دست به سمت مقابل بدن

دست مبتلا را به‌آرامی در جلوی بدن و به سمت شانه مقابل هدایت کنید. در صورت نیاز، دست سالم از بازو حمایت کند. هدف ایجاد کشش ملایم است؛ بازو را به زور به بدن نچسبانید و برای نزدیک‌تر کردن آن فشار زیادی وارد نکنید.

۶. سر دادن دست روی میز

پشت میز بنشینید و دست مبتلا را روی سطحی صاف قرار دهید. دست را به‌آرامی روی میز به سمت جلو سر دهید و هم‌زمان تنه را اندکی به جلو متمایل کنید تا شانه در محدوده قابل‌تحمل حرکت کند. سپس با کنترل به حالت شروع برگردید.

این روش نسبت به خم شدن بدون تکیه‌گاه، حرکت را برای بعضی افراد آسان‌تر می‌کند؛ بااین‌حال، دامنه حرکت باید با وضعیت شانه هماهنگ باشد.

۷. کشش با حوله

در این تمرین، حوله با کمک دست سالم برای هدایت دست مبتلا استفاده می‌شود. چون حرکت می‌تواند به چرخش شانه فشار وارد کند، برای همه افراد و همه مراحل مناسب نیست. آن را فقط زمانی انجام دهید که برای شرایط شما توصیه شده باشد و حوله را برای رسیدن اجباری به دامنه بیشتر نکشید.

اگر درد تیز ایجاد شد یا درد پس از تمرین به‌طور محسوس و ماندگار افزایش یافت، حرکت را متوقف کنید و درباره مناسب بودن آن راهنمایی بگیرید.

۸. تمرین‌های تقویتی در مراحل مناسب

در برخی برنامه‌ها، پس از آنکه وضعیت درد و حرکت اجازه دهد، تمرین‌های تقویتی سبک نیز در نظر گرفته می‌شوند. نوع تمرین، مقاومت و زمان شروع آن به وضعیت فرد بستگی دارد؛ بنابراین این بخش را نباید برنامه آماده‌ای برای همه بیماران دانست. اگر حرکت فعال هنوز دردناک است یا محدودیت قابل‌توجهی وجود دارد، پیش از افزودن مقاومت با متخصص مشورت کنید.

ویدئوی بالا ۱۱ حرکت آموزشی شانه را نشان می‌دهد؛ بخش متنی این صفحه توضیح چند تمرین رایج را ارائه می‌کند. لازم نیست همه حرکات را در یک جلسه یا با دامنه کامل انجام دهید.

هنگام انجام ورزش شانه یخ‌زده به چه نکاتی توجه کنیم؟

• در صورت تحمل، پیش از تمرین از دوش گرم یا کمپرس گرم ملایم و محافظت‌شده استفاده کنید؛ گرما نباید باعث سوختگی شود.
• حرکات را آرام انجام دهید و از کشش ناگهانی یا فشار دادن شانه به انتهای دامنه خودداری کنید.
• احساس کشش ملایم ممکن است طبیعی باشد، اما درد تیز یا افزایش واضح و ماندگار علائم نشانه‌ای برای کاهش شدت یا توقف حرکت است.
• برای باز کردن اجباری شانه تلاش نکنید. مقدار حرکت باید متناسب با شرایط شما باشد.
• اگر پس از تمرین درد و خشکی برای مدت طولانی بیشتر می‌شود، دامنه حرکت یا تعداد تمرین‌ها را بازبینی کنید.
• پس از جراحی شانه، برنامه تمرین را با دستور جراح و مراحل ترمیم هماهنگ کنید.

اگر شانه شما ناگهان دچار درد بسیار شدید شده، پس از ضربه شکل آن تغییر کرده یا ضعف قابل توجهی ایجاد شده است، پیش از انجام ورزش باید ارزیابی پزشکی صورت گیرد. درد شانه همراه با درد قفسه سینه، تنگی نفس یا تعریق غیرعادی نیز نیازمند ارزیابی فوری است.

آیا فیزیوتراپی شانه یخ‌زده در منزل امکان‌پذیر است؟

بخش مهمی از برنامه توانبخشی ممکن است با تمرینات خانگی انجام شود. بااین‌حال، انتخاب تمرین، اصلاح نحوه انجام حرکات و تعیین میزان پیشرفت می‌تواند به ارزیابی فیزیوتراپیست نیاز داشته باشد؛ به‌خصوص اگر درد و خشکی شانه قابل توجه باشد یا فرد پس از جراحی در حال بازتوانی باشد.

اگر به‌دلیل درد یا محدودیت حرکت برای مراجعه حضوری مشکل دارید، اطلاعات صفحه فیزیوتراپی در منزل را ببینید.

چه زمانی برای فیزیوتراپی شانه یخ‌زده مراجعه کنیم؟

اگر درد یا خشکی شانه انجام فعالیت‌های معمول را دشوار کرده، خواب شما را مختل می‌کند یا دامنه حرکت به‌تدریج کمتر می‌شود، ارزیابی تخصصی می‌تواند به روشن شدن علت و انتخاب برنامه مناسب کمک کند. هدف ارزیابی صرفاً انتخاب دستگاه نیست؛ تعیین وضعیت حرکت، میزان درد، محدودیت‌ها و تمرین‌های قابل‌تحمل نیز اهمیت دارد.

برای آشنایی با دیگر مشکلات و مطالب مرتبط با این ناحیه، به صفحه فیزیوتراپی شانه مراجعه کنید.

سؤالات متداول درباره فیزیوتراپی شانه یخ‌زده

فیزیوتراپی با بیمه بانک مرکزی