فیزیوتراپی قبل از عمل جراحی چیست؟ پیش‌توانبخشی و آمادگی قبل از جراحی

وقتی قرار است تحت یک عمل جراحی قرار بگیرید، طبیعی است که بیشتر به روز جراحی و دوران نقاهت بعد از آن فکر کنید. اما یک سؤال مهم هم وجود دارد: آیا می‌توان پیش از جراحی بدن را برای دوره‌ای که بعد از عمل در پیش است آماده کرد؟

در بسیاری از شرایط، فیزیوتراپی قبل از عمل می‌تواند برای آماده‌سازی جسمی و عملکردی بیمار مفید باشد. با این حال، میزان فایده آن به نوع جراحی، وضعیت جسمی فرد، مدت زمان باقی‌مانده تا عمل و برنامه‌ای که برای او طراحی می‌شود بستگی دارد.

این موضوع در برخی جراحی‌های ارتوپدی، از جمله بازسازی رباط صلیبی و تعویض مفصل زانو، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. البته پیش‌توانبخشی یک نسخه ثابت برای همه بیماران نیست و نمی‌توان یک برنامه یا تعداد جلسات مشخص را برای همه توصیه کرد.

در این مطلب از کلینیک فیزیوتراپی دایان توضیح می‌دهیم که فیزیوتراپی قبل از عمل جراحی چیست، چه اهدافی دارد، در جلسات پیش‌توانبخشی چه کارهایی انجام می‌شود و پیش از جراحی رباط صلیبی یا تعویض مفصل زانو چه جایگاهی دارد.

فیزیوتراپی قبل از عمل جراحی یا پیش‌توانبخشی چیست؟

فیزیوتراپی قبل از عمل، برنامه‌ای است که پیش از جراحی برای آماده‌سازی جسمی و عملکردی بیمار انجام می‌شود. این برنامه ممکن است از چند جلسه ارزیابی و آموزش تا یک دوره چند هفته‌ای ادامه پیدا کند و مدت آن به نوع جراحی و شرایط فرد بستگی دارد.

پیش‌توانبخشی (Prehabilitation) در واقع به مداخلاتی گفته می‌شود که پیش از جراحی برای حفظ یا بهبود ظرفیت عملکردی بیمار و آماده‌سازی او برای دوره بعد از عمل انجام می‌شوند.

اهداف فیزیوتراپی قبل از عمل جراحی چیست؟

بعد از جراحی ممکن است درد، تورم، کاهش قدرت عضلانی، محدودیت حرکتی یا دشواری در انجام بعضی فعالیت‌های روزمره ایجاد شود. به همین دلیل، در صورت مناسب بودن شرایط بیمار، آماده‌سازی پیش از عمل می‌تواند بخشی از مسیر توانبخشی باشد.

مهم‌ترین اهداف احتمالی فیزیوتراپی قبل از جراحی عبارت‌اند از:

• حفظ یا بهبود دامنه حرکتی: در صورت وجود محدودیت حرکتی، تلاش می‌شود دامنه حرکت تا حد امکان و متناسب با شرایط بیمار حفظ یا بهتر شود.
• تقویت عضلات: عضلاتی که به دلیل درد، بیماری یا کاهش فعالیت ضعیف شده‌اند، در صورت مناسب بودن شرایط می‌توانند با تمرین تقویت شوند.
• بهبود کنترل حرکتی: تمرینات کنترل عصبی‌عضلانی، تعادل و عملکرد ممکن است در برنامه قرار بگیرند.
• آمادگی برای دوره بعد از عمل: بیمار با بخشی از تمرین‌ها و مهارت‌هایی که ممکن است پس از جراحی به آنها نیاز داشته باشد، از قبل آشنا می‌شود.
• کاهش افت ناشی از کم‌تحرکی: در بیمارانی که پیش از جراحی فعالیتشان کاهش یافته است، حفظ سطح مناسبی از فعالیت تا حد امکان اهمیت دارد.

فیزیوتراپی قبل از عمل رباط صلیبی (ACL)

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های پیش‌توانبخشی در جراحی‌های ارتوپدی، برنامه‌ریزی قبل از بازسازی رباط صلیبی قدامی (ACL) است.

هدف این جلسات، ترمیم رباط پاره‌شده با فیزیوتراپی نیست. تمرکز بیشتر بر وضعیت فعلی زانو، حفظ یا بهبود دامنه حرکتی، مدیریت تورم و درد در صورت وجود، تقویت عضلات و آماده کردن بیمار برای روند توانبخشی بعد از جراحی است.

یک مرور سیستماتیک منتشرشده در سال ۲۰۲۵، ۳۶ مطالعه شامل ۲۳۲۶ بیمار تحت بازسازی ACL را بررسی کرده و گزارش کرده است که پیش‌توانبخشی می‌تواند با بهبود برخی پیامدهای عملکردی همراه باشد. با این حال، نوع و شدت برنامه‌های مورد استفاده در مطالعات یکسان نبوده و نویسندگان بر نیاز به پژوهش‌های باکیفیت‌تر تأکید کرده‌اند.

بنابراین اگر برای بازسازی رباط صلیبی برنامه جراحی دارید، پیش‌توانبخشی می‌تواند در بعضی بیماران بخشی از آماده‌سازی پیش از عمل باشد، اما برنامه باید متناسب با وضعیت واقعی زانو و برنامه جراح تنظیم شود.

برای آشنایی بیشتر با آسیب‌های رباط صلیبی و توانبخشی مرتبط با آن می‌توانید مطلب آسیب دیدگی رباط زانو ACL را مطالعه کنید.

فیزیوتراپی قبل از تعویض مفصل زانو

پیش‌توانبخشی فقط برای ورزشکاران یا آسیب‌های رباطی نیست. افرادی که به دلیل آرتروز زانو کاندید تعویض مفصل هستند نیز ممکن است بر اساس شرایط خود از یک برنامه تمرینی پیش از جراحی استفاده کنند.

برخی بیماران مبتلا به آرتروز به‌دلیل درد و کاهش فعالیت بدنی دچار ضعف عضلانی یا کاهش ظرفیت عملکردی می‌شوند. در چنین شرایطی، برنامه پیش از عمل می‌تواند با هدف حفظ یا بهبود توانایی حرکتی، قدرت عضلانی و آمادگی برای دوره بعد از جراحی تنظیم شود.

مرورهای علمی جدید درباره پیش‌توانبخشی پیش از تعویض مفصل زانو نتایج امیدوارکننده‌ای درباره بعضی پیامدهای درد و عملکرد گزارش کرده‌اند، اما نتایج تمام مطالعات یکسان نیست و کیفیت و نوع مداخلات نیز متفاوت بوده است. بنابراین نباید برای همه بیماران یک نتیجه قطعی یا یک برنامه یکسان در نظر گرفت.

برای آشنایی با روند توانبخشی پس از این جراحی می‌توانید مطلب فیزیوتراپی تعویض مفصل زانو را مطالعه کنید.

در جلسات پیش‌توانبخشی دقیقاً چه کارهایی انجام می‌شود؟

برنامه هر بیمار متفاوت است، اما فیزیوتراپیست ممکن است ابتدا وضعیت عملکردی، دامنه حرکتی، قدرت عضلات، تعادل و محدودیت‌های مرتبط با بیماری را ارزیابی کند و سپس بر اساس نتیجه ارزیابی برنامه‌ای متناسب با فرد در نظر بگیرد.

۱. ارزیابی دامنه حرکتی

اگر مفصل پیش از جراحی دچار محدودیت حرکتی باشد، در صورت امکان می‌توان از تمرین‌ها و مداخلات مناسب برای حفظ یا بهبود حرکت استفاده کرد. میزان این کار به نوع آسیب و محدودیت‌های پزشکی بیمار بستگی دارد.

۲. تمرینات تقویتی هدفمند

درد و کاهش فعالیت می‌توانند باعث افت قدرت عضلات شوند. تمرینات ایزومتریک یا مقاومتی، در صورت مناسب بودن، ممکن است برای حفظ یا بهبود فعال‌سازی و قدرت عضلات اطراف ناحیه درگیر استفاده شوند.

۳. تمرینات کنترل عصبی‌عضلانی و تعادلی

در بعضی جراحی‌ها، به‌ویژه جراحی‌های اندام تحتانی، تمرینات تعادلی و کنترل عصبی‌عضلانی می‌توانند برای بهبود کنترل حرکت و آمادگی عملکردی بیمار مورد استفاده قرار گیرند.

۴. آموزش مهارت‌های مورد نیاز بعد از عمل

بسته به نوع جراحی، ممکن است بیمار پیش از عمل با نحوه استفاده از عصا یا واکر، انتقال از تخت و صندلی، انجام بعضی تمرین‌های اولیه و محدودیت‌های حرکتی دوره بعد از جراحی آشنا شود.

در برخی جراحی‌ها، آموزش نحوه انجام تنفس عمیق، سرفه و حرکت ایمن نیز ممکن است بخشی از برنامه پیش از عمل باشد؛ اما نوع آموزش کاملاً به جراحی و وضعیت بیمار بستگی دارد.

مقایسه فیزیوتراپی قبل و بعد از عمل جراحی

فیزیوتراپی قبل و بعد از جراحی دو مرحله جدا از یکدیگر هستند و هدف آنها یکسان نیست.

آیا فیزیوتراپی قبل از عمل برای همه جراحی‌ها لازم است؟

خیر. پیش‌توانبخشی یک اقدام یکسان و ضروری برای همه بیماران و همه جراحی‌ها نیست.

نوع عمل، وضعیت عضلات و دامنه حرکتی، بیماری‌های همراه، میزان فعالیت، علائم فعلی و زمانی که تا جراحی باقی مانده است، می‌توانند در تصمیم‌گیری برای شروع فیزیوتراپی قبل از عمل نقش داشته باشند.

حتی در دو بیمار که قرار است یک جراحی مشابه داشته باشند، ممکن است اهداف و برنامه فیزیوتراپی قبل از عمل متفاوت باشد.

آیا فیزیوتراپی قبل از عمل باعث می‌شود بعد از جراحی سریع‌تر خوب شویم؟

نمی‌توان برای همه بیماران چنین نتیجه‌ای را تضمین کرد.

برخی مطالعات و مرورهای علمی نشان داده‌اند که پیش‌توانبخشی در بعضی جراحی‌ها می‌تواند با بهبود برخی پیامدهای عملکردی یا کاهش درد همراه باشد، اما میزان این فایده در جراحی‌های مختلف یکسان نیست و کیفیت شواهد نیز متفاوت است.

بنابراین بهتر است فیزیوتراپی قبل از عمل را به‌عنوان آماده‌سازی هدفمند برای جراحی و دوره توانبخشی در نظر بگیریم، نه راهی برای تضمین کوتاه شدن دوره نقاهت.

جلسات فیزیوتراپی قبل از جراحی معمولاً چه زمانی شروع می‌شوند؟

زمان شروع پیش‌توانبخشی عدد ثابتی ندارد. بعضی بیماران چند هفته پیش از عمل برای آماده‌سازی فرصت دارند و بعضی دیگر مدت بسیار کوتاه‌تری تا جراحی در اختیارشان است.

اگر زمان کمی تا عمل باقی مانده باشد، برنامه می‌تواند روی مهم‌ترین اهداف عملکردی و آموزشی تمرکز کند؛ برای مثال، آموزش تمرین‌های ضروری، نحوه استفاده از وسایل کمکی یا حفظ توانایی حرکتی موجود.

بنابراین نمی‌توان یک بازه ثابت مانند «۴ تا ۶ هفته» یا تعداد جلسات مشخص را برای همه بیماران بهترین حالت دانست.

آیا قبل از عمل می‌توان خودسرانه تمرینات فیزیوتراپی را شروع کرد؟

بهتر است برنامه تمرینی پیش از جراحی بر اساس شرایط فرد انتخاب شود. تمرینی که برای یک بیمار مبتلا به آسیب رباط یا آرتروز مناسب است، ممکن است برای بیمار دیگری به دلیل درد، محدودیت حرکتی یا نوع آسیب مناسب نباشد.

به همین دلیل بهتر است پیش از شروع یک برنامه منظم، نوع جراحی و محدودیت‌های فعلی بیمار در نظر گرفته شود و در صورت نیاز با فیزیوتراپیست و تیم جراحی هماهنگ شود.

پیش‌توانبخشی در چه جراحی‌هایی کاربرد دارد؟

پیش‌توانبخشی می‌تواند در انواع مختلفی از جراحی‌ها مطرح شود، اما میزان کاربرد و نوع برنامه در هر مورد متفاوت است.

• جراحی رباط صلیبی و برخی جراحی‌های زانو: تمرکز می‌تواند روی دامنه حرکت، قدرت عضلات و کنترل عملکردی باشد.
• تعویض مفصل زانو: حفظ یا بهبود آمادگی عملکردی و قدرت عضلات ممکن است بخشی از برنامه باشد.
• برخی جراحی‌های لگن و اندام تحتانی: آموزش حرکت، تمرین و استفاده از وسایل کمکی ممکن است اهمیت داشته باشد.
• برخی جراحی‌های شانه و اندام فوقانی: بسته به محدودیت موجود، ممکن است تمرکز روی حرکت و عملکرد اندام باشد.
• برخی جراحی‌های بزرگ: در بعضی بیماران، بسته به نوع عمل و وضعیت عمومی، مداخلات فیزیکی یا آموزشی پیش از عمل نیز ممکن است مطرح شوند.

بنابراین عنوان «فیزیوتراپی قبل از عمل» یک برنامه مشخص و یکسان برای همه جراحی‌ها نیست؛ محتوای آن باید متناسب با نوع عمل و شرایط بیمار باشد.

نقش فیزیوتراپی دایان در پیش‌توانبخشی

در فیزیوتراپی قبل از عمل، صرفاً انتخاب چند تمرین اهمیت ندارد. ابتدا باید مشخص شود بیمار در حال حاضر چه محدودیت‌هایی دارد، چه نوع جراحی در پیش است و هدف اصلی از آماده‌سازی چیست.

بر همین اساس، فیزیوتراپیست می‌تواند برنامه‌ای برای حفظ یا بهبود حرکت، تقویت عضلات، تمرینات عملکردی و آموزش مهارت‌های مورد نیاز قبل و بعد از جراحی تنظیم کند.

اگر جراحی شما مربوط به زانو است، برای آشنایی بیشتر با ارزیابی و درمان‌های فیزیوتراپی می‌توانید به صفحه فیزیوتراپی زانو مراجعه کنید.

جمع‌بندی

فیزیوتراپی قبل از عمل جراحی یا پیش‌توانبخشی، با هدف آماده‌سازی جسمی و عملکردی بیمار پیش از جراحی انجام می‌شود. بسته به شرایط فرد، این برنامه می‌تواند شامل تمرینات قدرتی، حفظ یا بهبود دامنه حرکتی، کنترل حرکتی، تمرینات عملکردی و آموزش مهارت‌های مورد نیاز بعد از عمل باشد.

در جراحی‌هایی مانند بازسازی رباط صلیبی و تعویض مفصل زانو، پیش‌توانبخشی می‌تواند در برخی بیماران نقش مفیدی داشته باشد، اما میزان فایده آن در افراد و جراحی‌های مختلف یکسان نیست.

به همین دلیل، به جای دنبال کردن یک برنامه ثابت یا یک تعداد جلسه مشخص، بهتر است فیزیوتراپی قبل از عمل بر اساس نوع جراحی، وضعیت جسمی و هدف توانبخشی هر فرد تنظیم شود.

سؤالات متداول درباره فیزیوتراپی قبل از عمل

فیزیوتراپی با بیمه در تهران | لیست بیمه های پایه و تکمیلی طرف قرارداد دایان